Абдуллахон II

Абдуллахон II — тўлиқ исми Абдулла ибн Искандар — Абулхайрхон авлодидан бўлган шайбонийлар хонадонига мансуб. Унинг туғилган йили манбаларда 1533 ёки 1534-йил деб кўрсатилади (Encyclopaedia Iranica 1532–1533-йилларни келтиради). У Самарқанд яқинида, Зарафшоннинг икки тармоғи орасидаги Миёнкол воҳасида жойлашган Афаринкент (Офаринкент) шаҳарчасида туғилган: ўша йилларда бу ерни отаси Искандар султон бошқарган. Бобоси Жонибек султон 1512–1513-йиллардан Кармана ва Миёнкол ҳокими бўлган, кейинроқ Кармана ҳам Искандар султон ихтиёрига ўтган.

Шайбонийхон вафотидан сўнг давлат сулола вакилларининг алоҳида мулкларига бўлиниб кетган эди ва ёш Абдулла султон 1550-йиллар бошидан оиласининг ерларини бошқа шайбоний султонлардан ҳимоя қилишга мажбур бўлган. 1551-йилда Тошкент ҳокими Наврўз Аҳмадхон (Бароқхон) ва Самарқанд ҳукмдори Абдуллатифхон Карманага ҳужум қилганда отаси Амударё ортига кетиб қолган, ҳужумни эса Абдулла қайтарган. Кейинги йилларда унинг Бухоро, Қарши ва Шаҳрисабз томон кенгайиш уринишлари муваффақият келтирмаган, 1556-йилда у ҳатто Майманага кетишга мажбур бўлган. Амакиси — Балх ҳокими Пирмуҳаммадхоннинг қўшини ва Жўйбор хожаларидан Хожа Муҳаммад Исломнинг кўмаги билан у 1557-йил баҳорининг охирида Бухорони эгаллаган ва шаҳарни ўз пойтахтига айлантирган.

1561-йилда Абдулла отаси Искандарни олий хон деб эълон қилдирган. Искандархон 1583-йилгача тахтда номигагина ўтирган, давлатни эса амалда ўғли бошқарган. Кейинги йигирма йил ичида Абдулла марказий ҳокимиятга бўйсунмай келган шайбоний султонларнинг мулкларини бирин-кетин қўлга киритган: 1573–1574-йилларда узоқ қамалдан кейин Балхни, 1578-йилда Самарқандни олган, 1582-йилда эса Тошкент ва Сирдарё бўйидаги шаҳарларни эгаллаб, асосий рақиби Бобо султонни енгиб, Дашти Қипчоққа ҳам юриш қилган. Шу тариқа Шайбонийхон давлатининг ерлари яна бир ҳокимият остида бирлашган. 1583-йилда отаси вафот этгач, Абдулла ўзи хон деб эълон қилинган.

Хон сифатида у чегараларни кенгайтиришда давом этган. 1584-йилда Бадахшон эгалланиб, ўғли ва валиаҳди Абдулмўмин бошқараётган Балх мулкига қўшилган. Сафавийлар Эронидаги тахт курашидан фойдаланган ўзбек қўшинлари Хуросонга юриш қилган: 11 ойлик қамалдан сўнг 1588-йил феврал охирида Ҳирот олинган, 1589-йил ноябрида Абдулмўмин Машҳадни эгаллаган, 1591-йилга келиб эса Хуросоннинг йигирмадан ортиқ шаҳри ўзбеклар қўлида эди. 1593 ва 1595–1596-йилларда Абдуллахон Хоразмга икки марта юриш қилиб, у ерни ҳам ўз ҳокимиятига бўйсундирган.

Абдуллахон марказий ҳокимиятни мустаҳкамлашга интилган ва пул ислоҳоти ўтказган: кумуш танга зарб қилиш Бухорода жамланган, олтин ва мис тангалар муомаласи тартибга солинган. Унинг даврида мадрасалар, карвонсаройлар, сардобалар ва кўприклар қурилган; бугун ҳам халқ орасида кўплаб эски иншоотлар унга нисбат берилади. Бухородаги Модарихон мадрасаси (1566–1567) ва Абдуллахон мадрасаси (1588–1590) биргаликда Қўш мадраса мажмуасини ташкил этади, 1577-йилда қимматбаҳо газламалар савдоси учун ёпиқ бозор — Абдуллахон тими қурилган. Нурота тоғлари этагидаги Абдуллахон банди сув омбори тўғони ҳам 1580-йилларга оид.

Абдуллахон Бобурийлар Ҳиндистони, Усмонли давлати ва Москва подшолиги билан элчилар алмашган, Акбар билан мактуб ёзишган. Сибир хони Кўчумни қўллаб-қувватлагани сабабли 1580-йиллар бошида Россия билан муносабатлари мураккаблашган. Умрининг сўнгги йилларида у Балхни бошқараётган ўғли Абдулмўмин билан келиша олмаган, ота-бола ўртасида очиқ уруш чиқишининг олдини уламолар олган. Бу келишмовчиликдан хабар топган қозоқ хони Таваккал Тошкент вилоятига бостириб кириб, унга қарши юборилган қўшинни енгган. Қозоқларга қарши йўлга чиққан Абдуллахон 1598-йил 8-февралда Самарқандда вафот этган ва Бухоро яқинидаги Баҳоуддин Нақшбанд мажмуасида дафн этилган.

Тахтга ўтирган Абдулмўминхон бир неча ойдан сўнг ўлдирилган, кўп ўтмай шайбонийлар ҳокимияти барҳам топиб, Бухоро тахтига аштархонийлар (жонийлар) сулоласи чиққан. Абдуллахон даври воқеалари сарой тарихчиси Ҳофиз Таниш Бухорийнинг «Шарафномаи шоҳий» («Абдулланома») асарида батафсил ёритилган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси уни Бухоро хонлигидаги шайбонийлар сулоласининг энг йирик ҳукмдори деб таърифлайди. Қўш мадраса ва Абдуллахон тими 1993-йилда ЮНЕСКО Жаҳон мероси рўйхатига киритилган «Бухоро тарихий маркази» таркибида, Абдуллахон банди эса 2008-йилдан ЮНЕСКОнинг дастлабки рўйхатида туради.