Муҳаммад Хоразмшоҳ
Ануштегинийлар сулоласидан бўлган хоразмшоҳ (1200–1220): давлатини Хуросондан Мовароуннаҳргача кенгайтирган, аммо Чингизхон босқини олдида уни сақлаб қола олмаган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳарбий
- Ҳақиқий исми:
- Қутбиддин Муҳаммад
- Тахаллуси:
- Искандари Соний
- Туғилган:
- тахминан 1169 — 1220
- Отаси:
- Такаш
- Онаси:
- Туркон хотун
- Фарзандлар:
- Қутбиддин Ўзлоқшоҳ
Биография
Муҳаммад Хоразмшоҳ — тўлиқ исми Ало ад-Дунё ва-д-Дин Абу-л-Фатҳ Муҳаммад ибн Такаш — Хоразмшоҳлар давлатининг ҳукмдори бўлган. У тахминан 1169-йилда Гурганжда туғилган, туғилганда Қутбиддин Муҳаммад деб аталган. Отаси Такаш хоразмшоҳ, онаси қанғли хонининг қизи Туркон хотун эди. 1190-йилларда отаси уни Хуросон вилоятларидан бирига ҳоким қилиб тайинлаган, 1197-йилда акаси Маликшоҳ вафот этгач, у валиаҳд бўлган.
Такаш 1200-йилнинг 3-июлида вафот этган, Муҳаммад эса 3-августда тахтга ўтириб, отасининг Алоиддин лақабини олган. Ҳукмронлигининг дастлабки йиллари Ғур султонлари билан урушда ўтган: улар Хуросон шаҳарларини эгаллаган, Ғургонжни қамал қилган, аммо қорахитойлар ёрдамида 1204-йилда Андхуй ёнида мағлуб этилган. 1206-йилда Муъиззиддин Ғурий ўлдирилгач, Ғур давлати парчаланган, унинг ерлари аста-секин Хоразмшоҳларга бўйсундирилган.
Хоразмшоҳ қорахитойларга қарши курашга киришган. 1207-йилда уларга асир тушган, аммо қочиб қутулган; 1210-йил сентябрида Иламиш даштидаги жангда қорахитой қўшинини тор-мор қилиб, Мовароуннаҳрни ўз давлатига қўшган. Муслим дунёсида бу ғалаба катта аҳамият касб этган, ҳукмдор Искандари Соний («Иккинчи Искандар») лақабини олган. 1212-йилда Самарқандда кўтарилган қўзғолон шафқатсиз бостирилган; кейинчалик Самарқанд унинг қароргоҳи ва пойтахтига айланган.
1210–1215-йилларда Муҳаммад Хоразмшоҳ Форс Ироғи, Мозандарон, Озарбайжон, Ғазна ва Бомиёнгача бўлган ерларни эгаллаган; унинг давлати шимолда Орол, ғарбда Каспий денгизи, шарқда Еттисувгача чўзилган. 1217-йилда у Бағдодга қарши юриш қилган, аммо қор бўрони сабабли қўшини катта талафот кўриб, қайтишга мажбур бўлган. Давлатни бошқаришда онаси Туркон хотуннинг таъсири кучли бўлган; Муҳаммад кенжа ўғли Қутбиддин Ўзлоқшоҳни валиаҳд деб эълон қилган, тўнғич ўғли Жалолиддин эса бундан норози бўлган.
1218-йилда Чингизхон юборган савдогар-элчилар карвони Ўтрорда ҳоким Инолчиқ томонидан қатл этилган. Муҳаммад Хоразмшоҳ Инолчиқни топширишдан бош тортган, 1219-йилда эса Чингизхон қўшини Хоразмга бостириб кирган. Хоразмшоҳ уни дала жангида тўхтатишга уринмай, қўшинни шаҳарлар бўйлаб бўлиб ташлаган; 1220-йилда Ўтрор, Бухоро ва Самарқанд босиб олинган. У Хуросонга, сўнг Каспий бўйига қочган ва денгиздаги Ашур-ада оролига ўтган.
Муҳаммад Хоразмшоҳ ўша ерда, 1220-йилнинг декабрида, оғир касалликдан вафот этган. Умрининг охирида у Жалолиддин Мангубердини валиаҳд деб эълон қилган. Хоразмшоҳлар давлати эса мўғуллар ҳужуми остида тугатилган.
Карьера
- Хоразмшоҳлар давлатиХоразмшоҳ (1200–1220) · 1200–1220
Ҳаёт йўли
- тахминан 1169Туғилиши
Гурганжда хоразмшоҳ Такаш оиласида туғилган ва Қутбиддин Муҳаммад деб аталган.
- 1197Валиаҳд
Акаси Маликшоҳ вафот этгач, отасининг вориси бўлган.
- 1200Тахтга чиқиши
Такаш 3-июлда вафот этгач, 3-августда хоразмшоҳ деб эълон қилинган ва Алоиддин лақабини олган.
- 1201–1206Ғур султонлари билан уруш
Ғурлар Хуросонни ва Ғургонжни таҳдид қилган; 1204-йилда Андхуй ёнида мағлуб этилган, 1206-йилда Ғур давлати парчалангач, унинг ерлари Хоразмга бўйсунган.
- 1210Иламиш жанги
Сирдарё ортидаги Иламиш даштида қорахитой қўшинини тор-мор қилган ва Мовароуннаҳрни қўшиб олган.
- 1212Самарқанд қўзғолони
Самарқандда кўтарилган қўзғолонни қаттиқ бостирган; шаҳар кейинчалик унинг қароргоҳига айланган.
- 1215–1217Эрон ва Ғазна забти
Форс Ироғи, Мозандарон, Озарбайжон, Бомиён ва Ғазнани ўз давлатига қўшган.
- 1217Бағдодга юриш
Халифа Носирга қарши қўшин тортган, аммо тоғ довонида қор бўрони туфайли қайтишга мажбур бўлган.
- 1218Ўтрор воқеаси
Чингизхон юборган савдогар-элчилар карвони Ўтрорда қатл этилган; хоразмшоҳ Инолчиқни топширишдан бош тортган.
- 1219–1220Мўғуллар босқини
Қўшинни шаҳарларга бўлиб ташлаган; 1220-йилда Ўтрор, Бухоро ва Самарқанд босиб олинган, хоразмшоҳ Хуросонга, сўнг Каспий бўйига қочган.
- 1220Вафоти
Каспий денгизидаги Ашур-ада оролида декабрда касалликдан вафот этган.
Мерос
Муҳаммад Хоразмшоҳ даврида Хоразмшоҳлар давлати ўзининг энг кенг чегараларига етган: Орол денгизидан Каспийгача, Ироқ ва Ғазнагача, Еттисувгача чўзилган. Шу билан бирга, давлат марказлашган бошқарувдан маҳрум бўлган; хоразмшоҳнинг қўшинни шаҳарлар бўйлаб бўлиб ташлаш ҳақидаги қарори мўғуллар босқинида мағлубиятга олиб келган тарихий хато сифатида баҳоланади. Ўғли Жалолиддин Мангуберди кейинчалик мўғулларга қарши курашни давом эттирган.
Давр: Хоразмшоҳлар давлати, Ануштегинийлар сулоласи даври, XII аср охири – XIII аср боши- Муҳаммад хоразмшоҳ тахтга чиқди (1200)
- Иламиш даштида қорахитой қўшини мағлуб этилди (1210)
- Ўтрорда Чингизхоннинг савдогар-элчилари қатл этилди (1218)
- Мўғуллар Ўтрор, Бухоро ва Самарқандни босиб олди; хоразмшоҳ Ашур-ада оролида вафот этди (1220)