Маъмуржон Узоқов

Маъмуржон Узоқов 1904-йил 20-апрелда Марғилоннинг Машҳад маҳалласида бўзчи Узоқжон ва Зебинисо оиласида туғилган. Отаси мусиқа ишқибози бўлиб, қўшни Чорчинор маҳалласи чойхонасида йиғиладиган ҳофиз ва созандалар даврасига ўғлини ҳам олиб борарди. Боланинг ашулага меҳри шу давраларда уйғонган.

У хонандаликни Марғилоннинг машҳур ҳофизлари — Маматбува Сатторов, Болтабой Ражабов ва Ҳамроқул қори таъсирида бошлаган. Дутор ва яллани унга Ҳасан қори ўргатган, катта ашуланинг мураккаб йўлларини эса Жўрахон Султоновдан олган. Ўша давр анъанасига кўра ҳамнафас бўлиб куйлаган: 1922–1925-йилларда Худойберган ҳофиз Мақсумов, 1926–1932-йилларда Ҳасан қори билан. Дастлаб тўй-сайилларда ва чойхона базмларида ижро этган.

1933-йилдан то 1962-йилгача унинг доимий ҳамнафаси устози Жўрахон Султонов бўлган. Икки ҳофиз катта ашула ва мумтоз яллаларни бирга куйлаб, Фарғона водийсидан ташқарида ҳам танилган. 1937-йилда Москвадаги ўзбек санъати декадасида улар «Сайил ва колхоз тўйи» дастурида «Ул париваш», «Жонон» сингари яллаларни ижро этган. 1937–1939-йилларда Узоқов Марғилон театрида хонанда бўлган, 1939-йилда унга «Ўзбекистон ССР халқ ҳофизи» унвони берилган. Шу йили Катта Фарғона канали қурилишида қурувчилар учун уюштирилган концертларда қатнашган.

1939–1950-йилларда Тошкентдаги Муқимий номидаги мусиқали театрда артист ва хонанда бўлиб ишлаган. Собир Абдулла ва Тўхтасин Жалиловнинг «Тоҳир ва Зуҳра» мусиқали драмасида аввал Жарчи, кейин Тоҳир ролини ўйнаган, аммо уни саҳна эмас, қўшиқ машҳур қилган. 1950–1952-йилларда Ўзбекистон радио қўмитасида, 1952–1962-йилларда Ўзбек давлат эстрадасида яккахон хонанда сифатида республика бўйлаб ва ундан ташқарида концерт берган, 1959-йилда Москвада ўтган ўзбек адабиёти ва санъати декадасида ҳам куйлаган.

Урушдан кейинги йилларда бастакор ва рубобчи Муҳаммаджон Мирзаев билан ҳамкорлик қилган: Мирзаев унинг овозига мослаб «Якка бу Фарғонада», «Суратинг», «Доғман», «Ёр истаб», «Қачон бўлғайким», «Бир келиб кетсин» каби қўшиқларни басталаган. Узоқов баланд, ширали ва таъсирчан овози билан танилган. Репертуарида халқ ашулалари, яллалар, катта ашулалар ҳамда «Феруз», «Мустаҳзод» сингари мумтоз ашулалар бўлган; кўпини Муқимий, Фурқат, Ҳамза, Ҳабибий ва Собир Абдулла шеърлари билан айтган. Ижролари Ўзбекистон радиоси фондига ва грампластинкаларга ёзилган; «Мелодия» 1982-йилда унинг 1953–1956-йиллардаги архив ёзувларидан алоҳида пластинка чиқарган.

Маъмуржон Узоқов 1963-йил 12-июнда Марғилонда вафот этган; айтишларича, сўнгги дақиқада ҳам қўшиқ куйлаётган бўлган. У Марғилонда дафн этилган.

2000-йилда ўзбек миллий маданияти ривожига қўшган ҳиссаси учун вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Таваллудининг 100 йиллиги тўлган 2004-йилда Ўзбекистон почтаси унинг сурати туширилган марка чиқарган. Марғилондаги кўчалардан бири, болалар мусиқа мактаби ва шаҳар маданият ва истироҳат боғи унинг номини олади; 1997-йилдан шаҳарда Жўрахон Султонов ва Маъмуржон Узоқов номидаги хонандалар танлови ўтказилади. Ўғли Муҳаммаджон Узоқов — актёр ва хонанда, невараси Алишер Узоқов — кино актёри ва режиссёр.