Қашқадарё
Ушбу ҳудудда туғилган машҳурлар (110 та)
Қашқадарё вилояти — Ўзбекистоннинг жанубидаги вилоят, Қашқадарё ҳавзаси ва Помир-Олой тоғларининг ғарбий этакларида жойлашган. Маркази — Қарши; Амир Темур ватани Шаҳрисабз ҳам шу вилоятда.
- Аҳолиси
- 3 717 000 киши (2026)
- Майдони
- 28 570 км²
- Аҳоли зичлиги
- 130 киши/км²
- Маъмурий маркази
- Қарши
- Ташкил топган
- 1943 (1964-йилда қайта тузилган)
Шунингдек машҳур
Шаҳар ва туманлар (14)
Жой ҳақида — Қашқадарё
Тарихи
Қашқадарё воҳаси қадимги Сўғднинг жанубий қисми бўлган. Бу ердаги икки йирик шаҳар — Кеш (ҳозирги Шаҳрисабз) ва Нахшаб, кейинчалик Насаф (ҳозирги Қарши) — Буюк ипак йўлидаги муҳим марказлар эди; иккаласининг ҳам 2700 йиллик юбилейи нишонланган.
Араблар истилосидан сўнг Насаф илм марказига айланди, бу ердан чиққан кўплаб уламолар «Насафий» нисбаси билан танилган. XIV асрда мўғул хони Кебек Насаф яқинида сарой қурдирди, «қарши» (сарой) сўзи кейинчалик шаҳар номига айланди. 1336-йилда Кеш яқинида Амир Темур туғилди; у Шаҳрисабзда Оқсаройни қурдирди, набираси Мирзо Улуғбек эса бу ерда Кўк гумбаз масжидини бунёд этди.
XVI асрдан воҳа Бухоро хонлиги, кейин Бухоро амирлиги таркибида бўлди. Қарши амирликнинг Бухородан кейинги иккинчи йирик шаҳри ва валиаҳд қароргоҳи эди; 1583-йилда Абдуллахон II даврида Қашқадарё устига ғиштин кўприк қурилди.
Совет даврида вилоят чегаралари бир неча бор ўзгарди: 1943-йилда Қашқадарё вилояти тузилди, 1960-йилда Сурхондарё вилоятига қўшиб юборилди ва 1964-йилда яна тикланди. 1970-йиллардан Қарши чўлининг ўзлаштирилиши ва газ конларининг ишга туширилиши вилоятни йирик пахтачилик, ғаллачилик ва энергетика ҳудудига айлантирди.
2000-йилда Шаҳрисабзнинг тарихий маркази UNESCOning Жаҳон мероси рўйхатига киритилди. Бугун вилоят аҳолиси сони бўйича мамлакатда энг йириклардан бири.
Географияси
Вилоят Қашқадарё ҳавзасида, Помир-Олой тоғ тизимининг ғарбий чеккасида жойлашган. Шимоли-ғарбда Бухоро, шимолда Навоий ва Самарқанд, жануби-шарқда Сурхондарё вилоятлари, ғарбда Туркманистоннинг Лебап вилояти, шарқда Тожикистон билан чегарадош. Майдони тахминан 28,6 минг км².
Шимол ва шарқда Зарафшон ҳамда Ҳисор тизмалари кўтарилган, улар билан текисликлар орасини адирлар эгаллайди. Ғарбий қисмнинг катта майдони — Қарши чўли; у 1970-йиллардан Амударёдан сув келтирувчи каналлар ёрдамида ўзлаштирилган.
Иқлими континентал, жойларда субтропик: текисликларда қиши нисбатан юмшоқ, ёзи узоқ, иссиқ ва қуруқ. Январнинг ўртача ҳарорати 0…+2 °C, июлники +28…+30 °C атрофида. Текисликларга йилига 300 мм га яқин, тоғларга 500 мм дан ортиқ ёғин тушади.
Асосий дарё — Қашқадарё, унинг ирмоқлари Жиннидарё, Оқсув, Яккабоғдарё, Танхоздарё ва Ғузордарё. Чимқўрғон, Пачкамар, Ҳисорак ва Таллимаржон сув омборлари бор. Вилоятда Шўртан, Муборак ва бошқа йирик газ ва нефт конлари ишлатилади. Тоғларда Ҳисор давлат қўриқхонаси ва Китоб давлат геология қўриқхонаси жойлашган.
Диққатга сазовор жойлари
- Оқсарой (Шаҳрисабз) — Амир Темур 1380-йилда қурдира бошлаган сарой; бугун унинг улкан пештоқ қолдиқлари сақланган.
- Доруттиловат мажмуаси — Улуғбек қурдирган Кўк гумбаз масжиди ва Шамсиддин Кулол мақбараси жойлашган мажмуа.
- Доруссиёдат — Амир Темурнинг ўғли Жаҳонгир мақбараси сақланган мажмуа.
- Шаҳрисабз тарихий маркази — 2000-йилдан UNESCO Жаҳон мероси рўйхатида.
- Қарши кўприги — 1583-йилда қурилган, Қашқадарё устидаги кўп равоқли ғиштин кўприк.
- Одина масжиди (Қарши) — XVI асрга оид гумбазли масжид, ёнида қадимий сардоба бор.
- Лангар ота мажмуаси — Қамаши туманидаги тоғ қишлоғида жойлашган қадимий масжид ва зиёратгоҳ.
- Ҳисор давлат қўриқхонаси — Ҳисор тизмасининг баланд тоғ ўрмонлари, арчазорлари ва яйловларини муҳофаза қилади.
- Майданак расадхонаси — Китоб туманидаги баланд тоғда жойлашган астрономик обсерватория.
- Китоб кенглик станцияси — 39° шимолий кенглик устида қурилган астрономик станция.
Чегарадош: Бухоро · Навоий · Самарқанд · Сурхондарё
Манбалар: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · api.siat.stat.uz · api.siat.stat.uz · gov.uz