
Турор Рисқулов
Қозоқ миллатидан чиққан совет давлат арбоби: Туркистон АССР МИК раиси (1920) ва Халқ Комиссарлари Совети раиси (1922–1924), РСФСР ХКС раисининг ўринбосари; 1938-йилда отиб ташланган, 1956-йилда оқланган.
Биография
Турор Рисқулов 1920–1924-йилларда Туркистон Автоном Совет Республикасининг энг юқори лавозимларини эгаллаган, миллати қозоқ бўлган совет давлат ва партия арбоби эди. У Туркистон халқларини ягона республика доирасида сақлаб қолиш тарафдори сифатида танилган, кейинчалик Москвада Россия ҳукуматининг юқори поғонасига кўтарилган ва 1937-йилги қатағон даврида ҳибсга олинган.
У 1894-йил 26-декабрда (эски услубда 14-декабрда) Еттисув вилояти Вернйй уездининг Шарқий Турғай волостида, камбағал чорвадор оиласида туғилган. Илк билимни қамоқхонадаги савод мактабида, сўнг Мерке шаҳридаги рус-тузем мактабида олган, Бишкекдаги қишлоқ хўжалиги билим юртини тамомлаган (1907–1914). 1914-йилда Тошкентга келиб, 1916-йилги мустамлакачиликка қарши қўзғолонда қатнашган, 1916–1917-йилларда Тошкент ўқитувчилар институтида ўқиган.
1918–1924-йилларда Туркистонда бир қатор масъул лавозимларни эгаллади: Соғлиқни сақлаш халқ комиссари (1918–1919), очарчиликка қарши кураш Марказий комиссияси раиси (1918–1919), 1920-йил январдан июлгача Туркистон АССР Марказий Ижроия Комитети раиси, 1922-йил кузидан 1924-йил бошигача эса республика Халқ Комиссарлари Совети раиси. Бу йилларда у очарчилик оқибатларини бартараф этишга уринди, Москванинг маҳаллий аҳолига муносабатини очиқ танқид қилди ҳамда «Турк республикаси» ва «Турк компартияси» тузиш ғоясини илгари сурди. Марказ бу таклифни қабул қилмади.
1920–1922-йилларда у РСФСР Миллатлар ишлари халқ комиссарининг иккинчи ўринбосари бўлиб, Озарбайжондаги вакил вазифасини ҳам бажарган. Марказий Осиёда миллий-ҳудудий чегараланишга тайёргарлик бошлангач, 1924-йил февралда Москвага чақириб олинди: Коминтерннинг Яқин Шарқ бўлимида ишлади, 1924–1926-йилларда Мўғулистон Халқ Республикасида маслаҳатчи бўлди, 1926–1936-йилларда (айрим манбаларда 1937-йилгача) РСФСР Халқ Комиссарлари Совети раисининг ўринбосари лавозимида фаолият юритди. 1916-йилги қўзғолон ва Туркистон тарихига оид мақолалар ёзган; «Инқилоб ва Туркистоннинг туб аҳолиси» асарининг биринчи қисми 1925-йилда Тошкентда чоп этилган.
Рисқулов 1937-йил май ойида Москвада ҳибсга олинди, ўлим жазосига ҳукм қилинди ва 1938-йил 10-февралда отиб ташланди. Иш 1956-йилда бекор қилиниб, у оқланди. Унинг номи Қозоғистонда бир туман, кўча ва ташкилотларга берилган.
Ҳаёт йўли
- 1894Туғилиши
Еттисув вилоятида, чорвадор оиласида туғилди.
- 1916–19171916-йилги қўзғолон
Қўзғолонда қатнашди, Тошкент ўқитувчилар институтида ўқиди.
- 1918–1919Соғлиқни сақлаш халқ комиссари
Туркистон республикасида соғлиқни сақлашга раҳбарлик қилди, очарчиликка қарши кураш комиссиясини бошқарди.
- 1920МИК раиси
Январдан июлгача Туркистон АССР Марказий Ижроия Комитети раиси.
- 1920–1922Миллатлар ишлари халқ комиссарлиги
РСФСР Миллатлар ишлари халқ комиссарининг ўринбосари, Озарбайжондаги вакил.
- 1922–1924Халқ Комиссарлари Совети раиси
Туркистон АССР ҳукуматига раҳбарлик қилди; 1924-йил февралда Москвага чақирилди.
- 1924–1926Коминтерн ва Мўғулистон
Коминтерннинг Яқин Шарқ бўлимида ишлади, Мўғулистонда маслаҳатчи бўлди.
- 1926–1936РСФСР ХКС раисининг ўринбосари
Россия ҳукуматида муовин лавозимида ишлади.
- 1937–1938Ҳибсга олиниши ва ўлим
1937-йил май ойида ҳибсга олинди, 1938-йил 10-февралда отиб ташланди; 1956-йилда оқланди.