Ўрол Тансиқбоев
Қозоқ миллатига мансуб ўзбек рассоми, манзара устаси ва Ўзбекистон дастгоҳли рангтасвири асосчиларидан бири; СССР халқ рассоми (1963), СССР Бадиий академиясининг ҳақиқий аъзоси.
Биография
Ўрол Тансиқбоев 1904-йил 14-январда (эски услуб бўйича 1-январда) Тошкентда ишчи оиласида туғилган, миллати қозоқ. Етти йиллик мактабни битиргач, тамаки фабрикасида, сўнг вино заводида ишлаган. Расм билан йигирма ёшларида жиддий шуғуллана бошлаган, илк картиналари завод клубида намойиш этилган.
1924–1928-йилларда у Тошкент санъат музейи қошидаги рассомлик студиясида Николай Розановдан, 1928–1929-йилларда Пенза бадиий-педагогика техникумида Иван Горюшкин-Сорокопудов ва Николай Петровдан таҳсил олган. 1929-йилда Москвага бориб, музейларда Ғарбий Европанинг, энг аввало франсуз рассомларининг янги санъати билан танишган — бу унинг илк изланишларига катта таъсир кўрсатган. Ўша йилдан кўргазмаларда қатнаша бошлаган, 1932-йилда эса эндигина тузилган Ўзбекистон рассомлар уюшмаси бошқарувига кирган.
1920-йиллар охири — 1930-йиллар бошидаги асарлари — «Ўзбек портрети» (1927), «Кўч» (1931), «Қизил куз» (1931) — постимпрессионизм ва фовизм таъсирида яратилган: уларда ранг жарангдор ва безакдор, шакллар умумлаштирилган. Шу боис уни «ўзбек Гогени» деб аташган; 1934-йилда Москва ва Филаделфияда ўтган Ўзбекистон санъати кўргазмаларидан сўнг танқидчилар уни ўзбек колористларининг етакчиси деб билган. 1938-йилда у Олмаотадаги опера ва балет театрида биринчи қозоқ балети — В. Великановнинг «Қалқаман ва Мамир» асари учун декорация ва либосларни ишлаган.
1930-йилларнинг иккинчи ярмидан манзара унинг асосий жанрига айланган, услуби эса вазминлашиб, реализмга яқинлашган. 1942-йилда Ўзбекистон делегацияси таркибида Москва яқинидаги фронтга борган ва шундан кейин «Уруш йўлларида» туркумини яратган. 1943-йилда Ўзбекистон ССР санъат арбоби, 1944-йилда Ўзбекистон ССР халқ рассоми унвонларини олган. Урушдан кейин тоғ ва қишлоқ манзараларини чизган — «Жонажон ўлка» ва «Иссиқкўлда оқшом» (иккаласи ҳам 1951), 1952–1955-йилларда эса бошқа рассомлар билан бирга Москвадаги Бутуниттифоқ қишлоқ хўжалиги кўргазмасидаги Ўзбекистон ССР павилёни учун паннолар ишлаган.
1954-йилда СССР Бадиий академиясининг мухбир аъзоси, 1958-йилда ҳақиқий аъзоси этиб сайланган. 1956–1960-йилларда Ўзбекистон ССР рассомлар уюшмаси бошқарувининг раиси, 1957–1968-йилларда СССР рассомлар уюшмаси бошқарувининг котиби, 1959–1972-йилларда Ўзбекистон ССР Олий Кенгашининг депутати бўлган. «Қайроққум ГЕСи тонги» (1957) картинаси Москвадаги Шарқ музейида сақланади. Рассом 1957-йилги Бутуниттифоқ бадиий кўргазмасининг ва 1958-йилги Брюссел Бутунжаҳон кўргазмасининг кумуш медалларини олган, 1963-йилда СССР халқ рассоми унвонига сазовор бўлган, 1964-йилда Ленин ордени билан тақдирланган.
1960–1970-йилларда у Помир, Олой ва Қирғизистон тоғларини, Ўзбекистондаги қурилишларни тасвирлаган: «Ангрен — Қўқон йўли» (1962), «Чорвоқ қурилишида» (1970), «Жонажон Ўзбекистон» туркумидан «Менинг қўшиғим» (1972). 1973-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти лауреати бўлган. Тансиқбоев 1974-йил 18-апрелда Нукусда вафот этган: у ерга Қорақалпоғистон санъат музейидаги асарларини шахсий кўргазмаси учун танлагани борган эди. Тошкентдаги Чиғатой қабристонига дафн этилган.
Нукусдаги И. В. Савитский номидаги Қорақалпоғистон Республикаси давлат санъат музейида рассомнинг беш юздан ортиқ асари сақланади; унинг картиналари Ўзбекистон давлат санъат музейида, Москвадаги Шарқ музейида ва Олмаотадаги А. Кастеев номидаги Қозоғистон давлат санъат музейида ҳам бор. 1981-йилда Тошкентда рассом 1967–1974-йилларда яшаган уйда Ўрол Тансиқбоев уй-музейи очилган, унинг директори рассомнинг беваси Елизавета Яковлевна бўлган. 2001-йилда Тансиқбоев вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган. Олмаотадаги декоратив-амалий санъат коллежи унинг номи билан аталади.
Таълим
- Тошкент санъат музейи қошидаги рассомлик студиясиБошқа · Тошкент · 1924–1928 · Рангтасвир, Н. В. Розанов устахонаси
- Пенза бадиий-педагогика техникумиКоллеж, техникум · 1928–1929 · Рангтасвир: И. С. Горюшкин-Сорокопудов ва Н. Ф. Петров
Карьера
- Ўзбекистон ССР Олий КенгашиДепутат · Тошкент · 1959–1972
- СССР рассомлар уюшмасиБошқарув котиби · 1957–1968
- СССР Бадиий академиясиМухбир аъзо (1954), ҳақиқий аъзо (1958) · 1954–1974
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2001, вафотидан кейин · Ўзбекистон
Ўзбекистон ССР халқ рассоми1944 · Ўзбекистон ССР- Ўзбекистон ССР санъат арбоби1943 · Ўзбекистон ССР
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1973 · Ўзбекистон ССР
СССР халқ рассоми1963 · СССР
Ленин ордени1964 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1951 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1955 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1957 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1924–1928Н. В. Розанов студияси
Тошкент санъат музейи қошидаги рассомлик студиясида рангтасвирни ўрганган.
- 1928–1929Пенза техникуми
Бадиий-педагогика техникумида И. С. Горюшкин-Сорокопудов ва Н. Ф. Петровдан сабоқ олган.
- 1929Илк кўргазмалар
Москва музейларида Ғарбий Европанинг янги рангтасвири билан танишган ва кўргазмаларда қатнаша бошлаган.
- 1934Москва ва Филаделфиядаги кўргазмалар
Ўзбекистон санъати кўргазмаларидан кейин танқидчилар уни ўзбек колористларининг етакчиси деб атаган.
- 1938«Қалқаман ва Мамир» балети
Олмаотадаги опера ва балет театрида биринчи қозоқ балетини безаган.
- 1942Фронтга сафар
Ўзбекистон делегацияси таркибида Москва яқинидаги фронтда бўлган; «Уруш йўлларида» туркуми.
- 1943–1944Ўзбекистон ССР фахрий унвонлари
Ўзбекистон ССР санъат арбоби (1943) ва Ўзбекистон ССР халқ рассоми (1944).
- 1954–1958СССР Бадиий академияси
Мухбир аъзо (1954), ҳақиқий аъзо (1958); 1958-йилда Брюссел Бутунжаҳон кўргазмасининг кумуш медали.
- 1956–1960Рассомлар уюшмаси раҳбари
Ўзбекистон ССР рассомлар уюшмаси бошқарувининг раиси.
- 1963СССР халқ рассоми
Фахрий унвон берилган; 1964-йилда Ленин ордени билан тақдирланган.
- 1973Ҳамза номидаги мукофот
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти лауреати.
- 1974Вафоти
18-апрелда Нукусда вафот этган, Тошкентда дафн қилинган.
Асарлар
- «Ўзбек портрети» (1927)Картина
Илк безакдор асарларидан; Шарқ музейи, Москва.
- «Кўч» (1931)Картина
Постимпрессионизмга қизиққан даврининг асари; Шарқ музейи, Москва.
- «Қизил куз» (1931)Картина
Ранги постимпрессионизм руҳида кучайтирилган асар.
- «Қалқаман ва Мамир» (1938)Саҳна безаги
В. Великанов мусиқасига ёзилган биринчи қозоқ балети учун декорация ва либослар, Олмаота.
- «Уруш йўлларида» (1942)Картиналар туркуми
Ўзбекистон делегацияси билан Москва яқинидаги фронтга борганидан кейин яратилган.
- «Жонажон ўлка» (1951)Картина
Она табиатнинг умумлашма образи; Ўзбекистон давлат санъат музейи.
- «Иссиқкўлда оқшом» (1951)Картина
Тоғ манзараси; Ўзбекистон давлат санъат музейи.
- Бутуниттифоқ қишлоқ хўжалиги кўргазмасидаги Ўзбекистон ССР павилёни паннолари (1952)Монументал рангтасвир
1952–1955-йилларда бошқа рассомлар билан бирга Москвадаги кўргазма учун ишланган.
- «Қайроққум ГЕСи тонги» (1957)Картина
Индустриал манзара; Шарқ музейи, Москва.
- «Ангрен — Қўқон йўли» (1962)Картина
Ангренни Фарғона водийси билан боғловчи тоғ йўли манзараси.
- «Чорвоқ қурилишида» (1970)Картина
Чорвоқ ГЕСи қурилиши; СССР рассомлар уюшмаси тўплами.
- «Менинг қўшиғим» (1972)Картина
«Жонажон Ўзбекистон» манзаралар туркумидан.
Мерос
Тансиқбоев Ўзбекистоннинг маҳаллий халқларидан чиққан рассомлар орасида Европа дастгоҳли рангтасвирини илк ўзлаштирганлардан бири бўлиб, ярим асрлик ижоди давомида манзарани ўзбек санъатининг етакчи жанрларидан бирига айлантирган — 1920–1930-йиллардаги безакдор асарлардан 1950–1970-йилларнинг катта манзара-картиналаригача. Унинг асарлари Нукус, Тошкент, Москва ва Олмаота музейларида сақланади, Тошкентда эса уй-музейи очилган.
Давр: Ўзбек дастгоҳли рангтасвирининг шаклланиши — 1920–1970-йиллар- Москва ва Филаделфияда Ўзбекистон санъати кўргазмалари (1934)
- СССР халқ рассоми унвони берилган (1963)
- Тошкентда рассомнинг уй-музейи очилган (1981)
- Вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2001)
