Рейнголд Глиэр
Рус ва совет бастакори, дирижёр ва педагог; «Лолақизғалдоқ» ва «Бронза чавандоз» балетлари муаллифи, Т. Содиқов билан «Лайли ва Мажнун», «Гулсара» операларини яратган, СССР ва Ўзбекистон ССР халқ артисти.
Биография
Рейнголд Моритсевич Глиэр 1874-йил 30-декабрда (янги услубда 1875-йил 11-январда) Киевда туғилган. Отаси Саксониядаги Клингентал шаҳрчасидан Киевга кўчиб келган мис пуфлама чолғулар устаси, онаси Юзефа Корчак эди. Дастлабки мусиқий билимни уйда, скрипка дарсларида олган ва 1894-йилда Киев мусиқа билим юртини тугатган.
Шу йили Москва консерваториясига ўқишга кириб, аввал скрипка (Н. Соколовский, сўнг Й. Гржимали) синфида таҳсил олган. 1900-йилда консерваторияни тамомлаган: полифонияни С. Танеевдан, гармонияни А. Аренский ва Г. Конюсдан ўрганган, композицияни М. Ипполитов-Иванов синфида ўқиган. 1900-йилдан Гнесинлар мусиқа билим юртида назарий фанлардан дарс берган; 1902–1903-йилларда Н. Мясковский ва С. Прокофевга хусусий дарслар ўтган. 1905, 1912 ва 1914-йилларда М. Глинка номидаги мукофотга сазовор бўлган (Биринчи секстет, «Сиреналар» поэмаси ва Учинчи симфония «Иля Мурометс» учун). 1906–1908-йилларда Германияда О. Фриднинг дирижёрлик дарсларини олиб, 1908-йилдан асосан ўз асарларини ижро этиб дирижёр сифатида чиқиш қилган.
1913–1920-йилларда Киев консерваториясида профессор (1914-йилдан директор) бўлган, шогирдлари орасида Б. Лятошинский ва Л. Ревутский бор. 1920–1941-йилларда Москва консерваториясида композиция профессори эди. 1923-йилда Озарбайжон ССР Халқ маориф комиссарлиги уни Бокуга таклиф қилиб, миллий мавзуда опера ёзишни сўраган; бу сафар «Шоҳсанам» операсининг (1927-йилда Бокуда саҳналаштирилган) яратилишига олиб келган. 1926–1927-йилларда ёзилган «Лолақизғалдоқ» балети замонавий мавзудаги дастлабки совет балетларидан бири бўлди.
1930-йилларда Глиэр ўзбек мусиқасига мурожаат қилди. 1936-йилда Тошкентда К. Яшин ва М. Муҳамедов матнига ёзилган «Гулсара» мусиқали драмаси саҳналаштирилди; Глиэр уни Т. Жалилов ва Т. Содиқов билан ҳамкорликда, халқ куйлари асосида яратган. 1937-йил баҳорида Москвада ўзбек санъати декадаси ўтди, 31-майда ўзбек мусиқа ва рақс санъатини ривожлантиришдаги хизматлари учун Глиэрга Меҳнат Қизил Байроқ ордени берилди, ўша йили унга Ўзбекистон ССР халқ артисти унвони ҳам берилган. 1937-йилда рус, украин, озарбайжон ва ўзбек куйларига қурилган «Тантанали увертюра»ни, 1940-йилда ўзбек халқ мусиқасини ўрганиш самараси — «Фарғонача байрам» увертюрасини ёзган. 1940-йилда Навоий достони асосидаги «Лайли ва Мажнун» операсини (Хуршид либреттоси), 1949-йилда «Гулсара»нинг опера вариантини Т. Содиқов билан бирга яратган; Содиқов Москва консерваториясида Глиэр синфида ўқиган. Глиэр шунингдек «Алишер Навоий» филмига (1947) Содиқов билан бирга мусиқа ёзган.
1938-йилда унга СССР халқ артисти унвони берилган (17-апрел), ўша йили Москва бастакорлар уюшмасига раҳбарлик қилган, 1939–1948-йилларда эса Совет бастакорлари уюшмаси ташкилий қўмитасининг раиси бўлган. 1941-йилда санъатшунослик доктори даражасини олган. Кейинги йилларда колоратура сопрано ва оркестр учун контсерт (1943), Тўртинчи торли квартет (1946) ва «Бронза чавандоз» балети (1949) яратган: шу уч асари учун 1946, 1948 ва 1950-йилларда биринчи даражали Сталин мукофотини олган. Балетдаги «Буюк шаҳарга мадҳия» кейинчалик Ленинград мадҳияси бўлган. Уч марта (1945, 1950, 1955) Ленин ордени билан тақдирланган.
Глиэр 1956-йил 23-июнда Москвада вафот этган ва Новодевиче қабристонида (3-участка) дафн этилган. Ҳайкалтарош М. Аникушин ишлаган ёдгорлик вафотининг бешинчи йиллигида, 1961-йил 23-июнда очилган. Унинг номини Киевдаги мусиқа академияси, Москва, Калининград, Тошкент, Алмати ва Нукусдаги болалар мусиқа мактаблари олиб юради; Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, Тошкентдаги республика ўрта махсус мусиқа интернат мактаби ҳам унинг номига қўйилган.
Таълим
- П. И. Чайковский номидаги Москва давлат консерваториясиОлийгоҳ · 1894–1900 · Композиция, М. Ипполитов-Иванов синфи
- Киев мусиқа билим юртиКоллеж, техникум · 1894 · Скрипка синфи
Карьера
- Гнесинлар мусиқа билим юртиНазарий фанлар ўқитувчиси (1900–1907, 1909–1913) · 1900–1913
- Москва давлат консерваториясиКомпозиция профессори · 1920–1941
Мукофотлар
Ўзбекистон ССР халқ артисти1937 · Ўзбекистон ССР
СССР халқ артисти1938 · СССР
Ленин ордени1945 · СССР
Ленин ордени1950 · СССР
Ленин ордени1955 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1937 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1938 · СССР
Сталин мукофоти1946 · СССР
Сталин мукофоти1948 · СССР
Сталин мукофоти1950 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1894Киев мусиқа билим юртини тугатиши
Москва консерваториясига ўқишга кирган.
- 1900Москва консерваториясини тамомлаши
Композицияни М. Ипполитов-Иванов синфида ўқиган.
- 1900–1913Гнесинлар мусиқа билим юртида дарс бериши
Назарий фанлардан дарс берган (1900–1907 ва 1909–1913-йилларда); шогирдлари орасида Мясковский ва Прокофев бор.
- 1913–1920Киев консерваторияси
Композиция профессори, 1914-йилдан директор.
- 1920–1941Москва консерваторияси профессори
Композиция синфини олиб борган.
- 1927«Шоҳсанам» операси
1923-йилда Бокуга таклиф этилган, опера 1923–1925-йилларда ёзилиб, Бокуда саҳналаштирилган.
- 1936«Гулсара» мусиқали драмаси
Тошкентда саҳналаштирилган; Т. Жалилов ва Т. Содиқов билан ҳамкорликда халқ куйлари асосида яратилган.
- 1937Ўзбек санъати декадаси, орденлар ва унвон
Москвада ўзбек санъати декадасидан сўнг 31-майда Меҳнат Қизил Байроқ ордени берилган; Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонини олган.
- 1938СССР халқ артисти
17-апрелда унвон берилган; ўша йили Москва бастакорлар уюшмаси раиси бўлган.
- 1939–1948Бастакорлар уюшмаси ташкилий қўмитаси раиси
Совет бастакорлари уюшмаси ташкилий қўмитасига раҳбарлик қилган.
- 1940«Лайли ва Мажнун» ва «Фарғонача байрам»
Т. Содиқов билан Навоий достони асосидаги опера ва ўзбек куйларига қурилган увертюра.
- 1949«Бронза чавандоз» ва «Гулсара» операси
Балет саҳналаштирилган, Содиқов билан «Гулсара»нинг опера вариантини яратган.
- 1956Вафоти
23-июнда Москвада вафот этган, Новодевиче қабристонига дафн этилган.
Асарлар
- «Шоҳсанам» (1927)Опера
Озарбайжон мавзусидаги опера; 1923–1925-йилларда ёзилган, 1934-йилда қайта ишланган.
- «Лолақизғалдоқ» (1927)Балет
Замонавий мавзудаги балет; 1949-йилда иккинчи таҳрири яратилган.
- Учинчи симфония «Иля Мурометс» (1911)Симфония
1909–1911-йилларда ёзилган; шу асари учун 1914-йилда Глинка мукофотини олган.
- «Гулсара» (1936)Мусиқали драма
К. Яшин ва М. Муҳамедов матнига, Т. Жалилов ва Т. Содиқов билан ҳамкорликда.
- «Тантанали увертюра» (1937)Симфоник асар
Рус, украин, озарбайжон ва ўзбек куйлари асосида.
- «Лайли ва Мажнун» (1940)Опера
Т. Содиқов билан ҳамкорликда, Навоий достони асосида (Хуршид либреттоси).
- «Фарғонача байрам» (1940)Увертюра
Ўзбек халқ мусиқасини ўрганиш самараси.
- Колоратура сопрано ва оркестр учун контсерт (1943)Контсерт
1946-йилда биринчи даражали Сталин мукофоти берилган.
- Тўртинчи торли квартет (1946)Камер асар
1948-йилда биринчи даражали Сталин мукофоти берилган.
- «Алишер Навоий» филмига мусиқа (1947)Кино мусиқаси
Т. Содиқов билан ҳамкорликда ёзилган.
- «Бронза чавандоз» (1949)Балет
А. Пушкин поэмаси асосида, 1945–1948-йилларда ёзилган; 1950-йилда Сталин мукофоти берилган. «Буюк шаҳарга мадҳия» кейинчалик Ленинград мадҳияси бўлган.
- «Гулсара» (опера) (1949)Опера
Т. Содиқов билан ҳамкорликда мусиқали драманинг опера вариантида қайта яратилган.
Фильмография
| Номи | Йил |
|---|---|
| Ер чанқоғи | 1930 |
| Алишер Навоий | 1947 |
