Толибжон Содиқов
Ўзбек композитори ва дирижёри, ўзбек мусиқали театрининг асосчиларидан бири, Ўзбекистон композиторлар уюшмасининг биринчи раиси; Глиэр билан «Лайли ва Мажнун» ва «Гулсара» операларини яратган.
Биография
Толибжон Содиқов 1907-йил 12-мартда (эски услубда 27-февралда) Тошкентда туғилган. 1928-йилда Самарқанддаги мусиқа ва хореография институтига ўқишга кирган; шу ерда миллий халқ қўшиқлари, чолғу мусиқаси ва Шашмақом билан яқиндан танишган, институт контсертларида чиқиш қилган.
Композиторлик фаолиятини 1930-йил атрофида Самарқанд мусиқали драма театрида бошлаган: С. Абдулланинг «Боғбон қиз» песасига мусиқа ёзган. 1930–1932-йилларда Ўзбек давлат драма театрининг (Ҳамза театри) мусиқа раҳбари бўлган, 1933-йилдан Тошкентда мусиқали драма театри оркестрида дирижёрлик қилган; шу йили «Лайли ва Мажнун» мусиқали драмасига мусиқа ёзган. 1941–1954-йилларда Алишер Навоий номидаги опера ва балет театрининг бош дирижёри бўлган.
1939–1941-йилларда Москва консерваторияси ҳузуридаги Ўзбек студиясида Рейнголд Глиэр синфида композициядан таҳсил олган; уруш бошланиши ўқишни тўхтатишга мажбур қилган. Глиэр билан ҳамкорликда «Лайли ва Мажнун» операси (1940; Хуршид либреттоси) — ўзбек тилидаги биринчи опера ҳисобланади — ҳамда «Гулсара» операсини (1949) яратган. Иккинчиси Алишер Навоий номидаги театр саҳнасида қўйилган ва 1951-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган.
1939–1948-йилларда Ўзбекистон композиторлар уюшмасининг биринчи раиси бўлган, 1951–1954-йилларда Ўзбекистон радиосида мусиқа-адабиёт бўлимига раҳбарлик қилган. «Даврон ота» (А. Козловский билан, 1941), «Армуғон» (В. Меен билан, 1946) каби мусиқали драмалар, «Шодлик» симфоник поэмаси, «Алишер Навоий» (1947) филми учун мусиқа, «Баҳор», «Сарвигул», «Булбул», «Жонон кўринур» каби романс ва қўшиқлар муаллифи; жами юздан ортиқ қўшиқ ва партитура ёзган.
Сўнгги операси — «Зайнаб ва Омон»ни Зейдман билан бошлаган, аммо тугата олмаган: асарни Юнус Ражабий ва Дони Зокиров 1958-йилда якунлаган. Содиқов 1957-йил 5-сентабрда Тошкентда вафот этган. 2003-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.
Таълим
- Ўзбекистон мусиқа ва хореография институтиБошқа · Самарқанд · 1928
- П. И. Чайковский номидаги Москва давлат консерваториясиОлийгоҳ · 1939–1941 · Консерватория ҳузуридаги Ўзбек студияси, Рейнголд Глиэр синфида композиция
Карьера
- Ўзбекистон радиосиМусиқа-адабиёт бўлими мудири · Тошкент · 1951–1954
- Ўзбек Миллий академик драма театриМусиқа раҳбари · Тошкент · 1930–1932
- Муқимий номидаги Ўзбек давлат мусиқали театриОркестр дирижёри · Тошкент · 1933–1939
- Алишер Навоий номидаги Давлат академик Катта театриБош дирижёр · Тошкент · 1941–1954
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2003, вафотидан кейин · Ўзбекистон
Ўзбекистон ССР халқ артисти1939 · Ўзбекистон ССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1951 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1937 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1950 · СССР
Сталин мукофоти1951 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1928Самарқанддаги институтга кириши
Мусиқа ва хореография институтида ўқий бошлаган.
- 1930«Боғбон қиз»га мусиқа
Самарқанд мусиқали драма театрида С. Абдулла песасига мусиқа ёзиб, композиторлик фаолиятини бошлаган.
- 1930–1932Драма театрида мусиқа раҳбари
Ўзбек давлат драма театрининг (Ҳамза театри) мусиқа қисмига раҳбарлик қилган.
- 1933Мусиқали драма театрида дирижёр
Тошкентдаги мусиқали драма театри оркестрига дирижёр бўлган; «Лайли ва Мажнун» мусиқали драмасига мусиқа ёзган.
- 1937«Ҳурмат белгиси» ордени
31-майда биринчи марта шу орден билан тақдирланган.
- 1939Ўзбекистон ССР халқ артисти
Шу йили халқ артисти унвонини олган ва композиторлар уюшмасининг биринчи раиси бўлган (1948-йилгача).
- 1939–1941Москвада Глиэр синфида
Москва консерваторияси ҳузуридаги Ўзбек студиясида Рейнголд Глиэрдан композиция ўрганган.
- 1940«Лайли ва Мажнун» операси
Глиэр билан ҳамкорликда ёзилган опера Навоий театрида саҳналаштирилган.
- 1941–1954Навоий театрининг бош дирижёри
Алишер Навоий номидаги опера ва балет театрида дирижёрлик қилган.
- 1949«Гулсара» операси
Глиэр билан ҳамкорликда ёзилган опера Навоий театрида қўйилган.
- 1951Сталин мукофоти ва Меҳнат Қизил Байроқ ордени
«Гулсара» спектакли учун Сталин мукофоти, 6-декабрда Меҳнат Қизил Байроқ ордени берилган.
- 1951–1954Ўзбекистон радиосида
Радионинг мусиқа-адабиёт бўлимига раҳбарлик қилган.
- 1957Вафоти
5-сентабрда Тошкентда вафот этган.
Асарлар
- «Боғбон қиз» (1930)Мусиқали драма
С. Абдулла песасига ёзилган мусиқа — композиторнинг биринчи йирик иши.
- «Лайли ва Мажнун» (1933)Мусиқали драма
Хуршид песаси асосидаги мусиқали драма; Н. Миронов билан ҳамкорликда ёзилган.
- «Лайли ва Мажнун» (1940)Опера
Р. Глиэр билан ҳамкорликда ёзилган, ўзбек тилидаги биринчи опера ҳисобланади; либретто Хуршидники.
- «Даврон ота» (1941)Мусиқали драма
А. Козловский билан ҳамкорликда ёзилган мусиқали драма.
- «Шодлик» (1943)Симфоник поэма
Симфоник оркестр учун ёзилган асар.
- «Симфоник этюд» (1945)Оркестр асари
Симфоник оркестр учун ёзилган асар.
- «Армуғон» (1946)Мусиқали драма
В. Меен билан ҳамкорликда ёзилган мусиқали драма.
- «Гулсара» (1949)Опера
Р. Глиэр билан ҳамкорликда ёзилган; либретточилар К. Яшин ва М. Муҳамедов; 1951-йилда Сталин мукофоти берилган.
- «Зайнаб ва Омон» (1958)Опера
Композитор вафотидан кейин Ю. Ражабий ва Д. Зокиров тугатган сўнгги операси.
- «Баҳор», «Сарвигул», «Булбул», «Жонон кўринур»Романс ва қўшиқлар
Энг оммалашган романс ва қўшиқлари.
Мерос
Содиқов ўзбек мусиқали театри ва профессионал мусиқа асосчиларидан бири ҳисобланади. Тошкентдаги 1-болалар мусиқа мактабига, халқ филармониясига ва бир кўчага унинг номи берилган; 1998-йилда унинг номидаги халқаро мусиқий хайрия жамғармаси ташкил этилган.
Давр: Совет даври ўзбек мусиқаси- «Лайли ва Мажнун» операсининг премьераси (1940)
- «Гулсара» учун Сталин мукофоти (1951)
- «Зайнаб ва Омон» операсининг якунланиши (1958)
- Халқаро мусиқий хайрия жамғармасининг ташкил этилиши (1998)
- Вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени берилиши (2003)
Фильмография
| Номи | Йил |
|---|---|
| Алишер Навоий | 1947 |
