
Сидқий Хондайлиқий
Бўстонлиқлик шоир, хаттот ва таржимон; 1917-йилда инқилоб воқеаларини ёритган 1502 мисрали достоннинг ҳамда ҳажвий ва ижтимоий шеърларнинг муаллифи.
- Фаолият:
- Ёзувчи, Шоир
- Ҳаёт йиллари:
- 1884 — 1934
- Туғилган жой:
- Бўстонлиқ тумани, Тошкент вилояти
Биография
Сидқий Хондайлиқий — шоир, хаттот ва таржимон; тўлиқ исми Сирожиддин Махдум Мирзоҳидохунд ўғли. У 1884-йилда ҳозирги Бўстонлиқ тумани ҳудудидаги Хондайлиқ қишлоғида туғилган ва 1934-йилда вафот этган. 1917-йил мартида битилган, инқилоб воқеаларини кенг кўламда акс эттирган «Русия инқилоби» достони ва ҳажвий ҳамда ижтимоий шеърлари билан танилган.
Ёшлигида араб ва форс тилларини эгаллаган. Хаттотликка ҳавас қўйгач, замонасининг машҳур хаттоти Муҳаммад Шоҳмурод котиб (1850–1922)нинг шогирди бўлган. Бундан ташқари тошни йўниб нақш солиш, расм чизиш, муҳр ясаш билан ҳам шуғулланган.
Шоир бўлиб етишишида Камийнинг ўрни катта; Камий бошчилик қилган адабий давраларда иштирок этган. Илк шеърларини «Шавкат» ва «Шеван» (нола, фиғон) тахаллуслари остида ёзган; «Шавкат» тахаллуси билан «Туҳфаи Шавкат» (1913) ва «Савғоти Шавкат» (1914) тўпламларини нашр эттирган. Кейинчалик ҳамма асарини Сидқий Хондайлиқий номи билан нашр эттирган.
Лирикасида мумтоз адабиётимизнинг ҳаётий муҳаббат ва инсонийлик анъаналари давом этади, аммо меросининг катта қисми ҳажвиёт ҳамда ижтимоий мавзудаги шеърлардан иборат. Ижтимоий-сиёсий шеърлари («Муҳораба», «Яшасун ёшлар», «Тоза ҳуррият») замонанинг муҳим воқеаларига бағишланган. Мардикорликка олиш воқеалари ҳақида ҳам ёзган: «Рабо(т)чилар намойиши» ва «Рабо(т)чилар келиши» (1917).
«Русия инқилоби» достони инқилоб воқеаларини кенг эпик кўламда акс эттирган дастлабки достонлардан саналади. У 1502 мисрадан иборат бўлиб, 72 мисраси форс-тожик тилида, қолган қисми ўзбек тилида битилган. Баён инқилобнинг биринчи куни — 23-февралдан бошланади ва воқеаларни кун сайин кузатиб боради. Шоир Феврал инқилобини очиқ юрак билан кутиб олган, лекин унинг самараларидан кўнгли тўлмаган. Достон барча халқни бирлик ва ҳамжиҳатликка даъват этиш билан якунланади; шу фикр «Умиди иттифоқ» (1918) таржеъбандида ривожлантирилган.
Насрда ҳам қалам тебратган: «Мезони шариат» (1915, 1917, 1992), «Тазкираи Имоми Аъзам», «Ҳолоти Сидқий», «Зарбулмасали Сидқий» ва «Юз насиҳат» маъносини англатувчи «Сад иршоди мулла Сидқий Хондайлиқий» китобларининг аксарияти диний ва ахлоқий мавзуларга бағишланган. Таржималари орасида Саъдийнинг «Бўстон» асари, шунингдек «Ажойиб ул-махлуқот», «Ҳикояи латифа», «Баҳром ва маликаи Гуландом», «Ўғри ва қози» киради.
Унинг қўли билан кўчирилган девон, баёз ва рисолалар, ясаган муҳрлар, тош лавҳалар, шунингдек Тўйчи Ҳофиз ҳамда Тавалло суратлари давлат кутубхоналарида ва хусусий тўпламларда асралмоқда. 20 дан зиёд босма ва қўлёзма асари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида туради.
1903-йилда Сидқий илм олишни давом эттириш учун Тошкентга келган ва шаҳар мадрасаларида, жумладан Бекларбеги мадрасасида таҳсил кўрган. Шу даврда у араб тили сарфи ва наҳвини ўрганган, хаттотлик санъатини пухта эгаллаган.
1924-йилда Сидқий ўз таржимаи ҳоли — «Ҳолоти Сидқий»ни ёзиб, уни «Иктисоб» асарига илова қилган. Бу рисола шоир ҳаёти ва ижодини ўрганишда асосий манба ҳисобланади: тадқиқотчилар унинг ёшлик йиллари, даврадошлари ва адабий фаолияти ҳақидаги маълумотларни айнан шундан олишади. Насрий таржималари қаторида «Рисолаи Карима»нинг ўзбекча талқини ҳам бор.
Сидқий ижоди совет даврида узоқ вақт эътибордан четда қолган: асарлари алоҳида китоб ҳолида фақат 1984-йилда, «Навбаҳор» тўпламида босилган. Шундан кейин унинг меросини филология фанлари доктори А. Жалолов ва бошқа олимлар ўрганган; аммо асарларини тўлиқ йиғиш ва янги ўзбек адабиёти тарихидаги ўрнини белгилаш ҳамон ўз ечимини кутмоқда.
Таълим
- Бекларбеги мадрасасиМадраса · Тошкент · 1903
Ҳаёт йўли
- 1884Туғилган
Хондайлиқ қишлоғида (ҳозирги Бўстонлиқ тумани).
- 1913–1914Дастлабки тўпламлар
«Туҳфаи Шавкат» (1913) ва «Савғоти Шавкат» (1914) — Шавкат ва Шеван тахаллусларида.
- 1915–1917«Мезони шариат»
Диний-ахлоқий асар нашр этилган (1915, 1917; кейин 1992).
- 1917«Русия инқилоби» достони
Март ойида ёзилган, ҳажми 1502 мисра.
- 1918«Умиди иттифоқ»
Таржеъбанд.
- 1934Вафоти
Асарлар
- «Туҳфаи Шавкат» (1913)Шеърий тўплам
- «Савғоти Шавкат» (1914)Шеърий тўплам
- «Русия инқилоби» (1917)Достон
1502 мисрали достон.
- «Рабо(т)чилар намойиши» (1917)Асар
- «Рабо(т)чилар келиши» (1917)Асар
- «Умиди иттифоқ» (1918)Таржеъбанд
- «Мезони шариат» (1915)Насрий асар
- «Тазкираи Имоми Аъзам»Насрий асар
- «Сад иршоди мулла Сидқий Хондайлиқий»Насрий асар
- «Зарбулмасали Сидқий»Насрий асар
- «Ҳолоти Сидқий»Насрий асар
- «Ҳикояи латифа»Таржима
- «Баҳром ва маликаи Гуландом»Таржима
- «Ажойиб ул-махлуқот»Таржима
- «Ўғри ва қози»Таржима
- Саъдий, «Бўстон»Таржима