Содиқ Азимов

Содиқ Азимович Азимов 1914-йил 7-ноябрда Тошкентда маърифатли оилада туғилган. Онаси томондан бобоси Олимқози Тошкент қозиси бўлган, отаси Сайид Азимбой (1891–1942) эса ер эгаси ва ун саноати тадбиркори бўлиб, ўз уйида янги усул мактаби очган. Касал онаси, икки синглиси ва укаси бўлган оилада у асосий боқувчи бўлиб қолган.

1936–1940-йилларда Ўрта Осиё давлат университетининг физика-математика факултетида ўқиган, сўнг космик нурларни ўрганиш бўйича Помир экспедициясида иштирок этган. 1948-йилда аспирантурага кирган, номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган, 1955-йилда эса Москвадаги Лебедев номидаги Физика институтида докторлик диссертациясини ёқлаган; унинг илмий раҳбари академик В. И. Векслер бўлган.

1954-йилда унинг ташаббуси билан Тошкент давлат университетида «Ядро физикаси ва космик нурлар» кафедраси ташкил этилган ва у умрининг охиригача шу кафедрани бошқарган. 1956-йилда СССР ҳукумати Тошкентда Ядро физикаси институтини қуриш ҳақида қарор қабул қилгач, И. В. Курчатовнинг таклифига кўра институт мажмуасини, ходимлар шаҳарчасини (ҳозирги Улуғбек посёлкаси) лойиҳалаш ва қуриш ҳамда илмий жамоани шакллантириш иши Азимовга топширилган. У 1956-йилдан директор ўринбосари бўлган, 1962-йилда академик этиб сайланган ва Ядро физикаси институти директори бўлган, 1966–1988-йилларда эса Физика-техника институтини бошқарган.

Азимов раҳбарлигидаги юқори энергиялар физикаси мактаби адронларнинг эластик сочилиши, пионларнинг ядроларда дифракцияси ва зарраларнинг ядролар билан ноэластик ўзаро таъсирини ўрганган; 1964-йилда протон-протон эластик сочилишида дифраксион конуснинг торайиши аниқланган. Олимнинг ўзи 1948-йилда космик нурлар таркибида мезонларга боғлиқ бўлмаган электрон ва фотонлар борлигини кўрсатган. Унинг раҳбарлигида Кумбел обсерваторияси қурилган, сиклотрон, нейтрон генератори ва гелий ишлаб чиқариш биноси ишга туширилган; у 14 фан доктори ва 70 дан ортиқ фан номзодини тайёрлаган.

1970-йилларда Азимов қайта тикланадиган энергия манбаларига эътибор қаратиб, Катта қуёш печи ғоясини илгари сурган. Унинг қурилиши 1980-йиллар бошида Тошкент яқинидаги Паркентда бошланган ва ўша ўн йиллик охирида якунланган; қуввати 1 мегаватт бўлган бу иншоот ўта тоза яримўтказгич материалларни қуёш энергияси ёрдамида олиш учун мўлжалланган. 1986-йилдан у «Физика–Қуёш» илмий-ишлаб чиқариш бирлашмасининг бош директори бўлган.

Содиқ Азимов 1988-йилда Тошкентда юрак хуружидан вафот этган ва Чиғатой қабристонидаги олимлар хиёбонида дафн этилган. У Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1964), Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти лауреати (1970), Меҳнат Қизил Байроқ ва Халқлар дўстлиги орденлари соҳиби; 2002-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Тошкентдаги бир кўча унинг номини олган, 2024-йилда таваллудининг 110 йиллиги муносабати билан Материалшунослик институтида унга ҳайкал ўрнатилган.