Султон Жўра
Ўзбек совет шоири ва педагоги, «Бруно» ва «Карим ва Қундуз» достонлари, «Фидокор» ва «Москва» тўпламлари ҳамда болалар шеърлари муаллифи; Иккинчи жаҳон урушида Беларусда ҳалок бўлган.
- Фаолият:
- Ёзувчи, Педагог, Шоир, Болалар ёзувчиси
- Ҳақиқий исми:
- Султон Жўраев
- Туғилган:
- 15 январ 1910(33 ёш) ♑ — 14 ноябр 1943
- Туғилган жой:
- Шофиркон тумани, Бухоро
- Турмуш ўртоғи:
- Моҳира Жўраева
- Фарзандлар:
- Ботир, Нурия, Румия, Илҳомия
Биография
Султон Жўра (асл исм-шарифи Султон Жўраев) 1910-йил 15-январда Бухоро вилоятининг ҳозирги Шофиркон туманидаги Қоғолтом қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Ота-онасидан эрта айрилиб, Бухорога — опасининг қўлига кетган ва шу шаҳарда ўқиган. 1930-йилда Бухоро педагогика техникумини тамомлаган; ўқиш йилларида катталарни саводга ўргатиш курсларини ташкил этиш ва уларда дарс беришда қатнашган. Ўзбек тилидан ташқари рус, тожик, татар ва қозоқ тилларини билган.
Илк шеъри «Меҳнат қўйнида» 1927-йилда «Янги йўл» журналида босилган, биринчи тўплами «Шеърлар» 1933-йилда чиққан. 1930–1936-йилларда мактабларда ўқитувчи бўлган, сўнг Андижонга кўчган: 1936–1939-йилларда Андижон педагогика институтида ўқиган ва шу ерда, кейинроқ ўқитувчилар институтида она тили ва адабиётдан дарс берган. Болалар учун кўп ёзган: «Ҳарфлар паради», «Тиниш белгиларининг мажлиси», «Ёлғончи», «Ой нечта» каби шеърларида мактаб ва тил дарсларини ўйин шаклида баён қилган.
1930-йиллар охири шоир ижодининг энг баракали даври бўлган. 1938-йилда итальян олими Жордано Бруно ҳақида «Бруно» достонини ёзган. 1939-йилда «Фидокор» тўплами, «Парвознома» балладаси, халқ оғзаки ижоди мотивларига таянган «Зангори гилам» ва «Қалдирғоч» шеърий эртаклари ҳамда ўша йили қурилган Катта Фарғона каналига бағишланган «Карим ва Қундуз» достони яратилган. 1939-йилда нашр этилган совет «Адабиёт энсиклопедияси» Султон Жўрани ўзбек шеър тузилишидаги янгиликчилардан бири деб атаб, унинг достонларидан Бруно ҳақидаги ва канал ҳақидагисини алоҳида таъкидлаган. Шу йили у «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган.
1941-йилда «Москва» тўплами чиққан. Уруш бошланганда фронтга чақирилмаслик ҳуқуқи бўлса-да, у қайта-қайта ариза бериб, 1942-йилда армияга кўнгилли бўлиб кетган ва пулемётчи сифатида жанг қилган. Фронтда ёзган шеърлари ҳарбий газеталарда босилган; «Пулемётчи овози», «Тўпчи Муҳаммад», «Найзамиз», «Чавандоз», яқинларини соғиниб ёзилган «Соғинчли салом» шулар жумласидан. Унинг сўнгги асари — Восит Саъдулла билан ҳамкорликда ёзилган «Ирода» драмаси (1942) Андижон вилоят театрида саҳналаштирилган.
1943-йил ноябрида Белорус фронтидаги жангларда, Гомел вилоятининг Лоев туманидаги Боршчовка қишлоғи учун бўлган жангда Султон Жўра оғир яраланган ва 14-ноябрда Пустая Гряда қишлоғидаги тиббий-санитария баталонида вафот этган. Аввал шу қишлоққа дафн қилинган, кейинроқ хоки Лоев туманидаги Козероги қишлоғидаги биродарлар қабрига кўчирилган. Вафотидан сўнг II даражали Ватан уруши ордени билан мукофотланган.
Шоирнинг китоблари вафотидан кейин ҳам чиқиб турган: 1951-йилда Дмитрий Ковалёв таржимасида рус тилидаги «Стихи» («Шеърлар») тўплами, ўзбек тилида «Ёмғирдан сўнг» (1965) ва «Шеърлар» (1973) нашр этилган; адабиётшунос Ғ. Мўминов унга «Оташқалб шоир» (1970) китобини бағишлаган. Андижон, Бухоро ва Шофиркондаги кўчалар, Шофиркон туманидаги мактаб, Гомел шаҳридаги ва Козероги қишлоғидаги кўчалар унинг номи билан аталади. Рафиқаси Моҳира Жўраева билан тўрт фарзанд кўрган — Ботир, Нурия, Румия ва Илҳомия; кенжа қизи болалигида вафот этган.
Таълим
- Андижон педагогика институтиОлийгоҳ · Андижон · 1936–1939
- Бухоро педагогика техникумиКоллеж, техникум · Бухоро · 1930
Мукофотлар
II даражали Ватан уруши орденивафотидан кейин · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1939 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1910Туғилиши
15-январда Бухоро вилояти, ҳозирги Шофиркон туманидаги Қоғолтом қишлоғида туғилган.
- 1927Илк шеър
«Меҳнат қўйнида» шеъри «Янги йўл» журналида босилган.
- 1930Бухоро педагогика техникуми
Техникумни тамомлаган; катталар учун савод курсларида дарс берган.
- 1930–1936Мактаб ўқитувчиси
Мактабларда дарс берган; 1933-йилда биринчи «Шеърлар» тўплами чиққан.
- 1936–1939Андижон педагогика институти
Институтда ўқиган ва она тили ҳамда адабиётдан дарс берган.
- 1938«Бруно»
Жордано Бруно ҳақидаги достон ёзилган.
- 1939«Фидокор» ва «Карим ва Қундуз»
Тўплам, Катта Фарғона канали ҳақидаги достон ва шеърий эртаклар яратилган; «Ҳурмат белгиси» ордени берилган.
- 1941«Москва»
Урушдан олдинги сўнгги шеърлар тўплами чиққан.
- 1942Фронтга
Кўнгилли бўлиб армияга кетган, пулемётчи бўлиб жанг қилган; шеърлари ҳарбий газеталарда босилган.
- 1943Ҳалок бўлиши
Гомел вилоятининг Лоев туманидаги жангларда оғир яраланиб, 14-ноябрда вафот этган; Козероги қишлоғидаги биродарлар қабрида ётибди.
Асарлар
- «Меҳнат қўйнида» (1927)Шеър
«Янги йўл» журналида босилган биринчи шеъри.
- «Шеърлар» (1933)Шеърлар тўплами
Шоирнинг биринчи тўплами.
- «Бруно» (1938)Достон
Итальян олими Жордано Бруно ҳақида; 1939-йилги «Адабиёт энсиклопедияси» уни шоирнинг энг муҳим асарларидан бири деб билган.
- «Фидокор» (1939)Шеърлар тўплами
1930-йиллар охиридаги шеърлари тўплами.
- «Карим ва Қундуз» (1939)Достон
Катта Фарғона каналининг қурилиши ҳақида.
- «Зангори гилам» (1939)Шеърий эртак
Халқ оғзаки ижоди мотивлари асосида ёзилган.
- «Қалдирғоч» (1939)Шеърий эртак
Халқ ривоятлари асосидаги эртак-достон.
- «Москва» (1941)Шеърлар тўплами
Уруш арафасида чиққан тўплам.
- «Ирода» (1942)Драма
Восит Саъдулла билан ҳамкорликда ёзилган; Андижон вилоят театрида саҳналаштирилган.
- «Соғинчли салом»Шеър
Фронтда яқинларини соғиниб ёзилган шеър.
- «Ёмғирдан сўнг» (1965)Шеърлар тўплами
Вафотидан кейин чиққан тўплам.
Мерос
Султон Жўра ўзбек адабиётига 1930-йилларда Усмон Носир, Зулфия, Зафар Диёр каби шоирлар билан бирга кириб келган. Замондошлари уни ўзбек шеър тузилишидаги янгиликчилардан бири деб билган; достонлари ва болалар учун ёзган ўйноқи шеърлари унинг меросининг асосий қисмини ташкил этади. У Иккинчи жаҳон урушида ҳалок бўлган ўзбек ёзувчиларидан бири сифатида ҳам хотирланади: унинг номи Ўзбекистонда ҳам, у жон берган Беларусда ҳам кўчаларга берилган.
Давр: 1930–1940-йиллар ўзбек совет шеърияти- «Бруно» достони ёзилган (1938)
- «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган (1939)
- Кўнгилли бўлиб фронтга кетган (1942)
- Беларусдаги жангларда ҳалок бўлган (1943)
- Рус тилида «Стихи» тўплами чиққан (1951)
- Ғ. Мўминовнинг «Оташқалб шоир» китоби нашр этилган (1970)