Жиззах вилояти
Ушбу ҳудудда туғилган машҳурлар (56 та)
Жиззах вилояти — Ўзбекистоннинг марказида, Сирдарё ва Зарафшон оралиғидаги вилоят. Туркистон тизмаси тоғлари, Мирзачўл текислиги ва Айдар–Арнасой кўллари шу ерда; маркази — Жиззах.
- Аҳолиси
- 1 566 900 киши (2026)
- Майдони
- 21 200 км²
- Аҳоли зичлиги
- 74 киши/км²
- Маъмурий маркази
- Жиззах
- Ташкил топган
- 1973
Шунингдек машҳур
Шаҳар ва туманлар (7)
Жой ҳақида — Жиззах вилояти
Тарихи
Вилоят ҳудуди қадимдан Суғд, Уструшона ва Чоч ўртасидаги чорраҳада жойлашган. Жиззах (сўғдча «Дизак» — «кичик қалъа») ва унинг атрофи Буюк ипак йўлининг Фарғона водийси ва Тошкент воҳасидан Самарқандга борадиган тармоғида турган.
VIII асрда ҳудуд араблар томонидан босиб олинган, X асрдан Сомонийлар, кейин Қорахонийлар ва Хоразмшоҳлар қўл остида бўлган. 1220-йилда мўғуллар босқини воҳани вайрон қилган. Темурийлар даврида у қайта тикланган; Жиззах яқинидаги Илонўтди дарасида — «Темур дарвозаси»да — Улуғбек ва Абдуллахон II даврига оид қоятош битиклари сақланган.
XVI–XIX асрларда ҳудуд Бухоро хонлиги, кейин амирлиги таркибида бўлган, Жиззах бекликнинг маркази эди. 1866-йилда Россия қўшинлари Жиззах қалъасини қамал қилиб эгаллаган, ҳудуд Туркистон генерал-губернаторлигига қўшилган. 1916-йилда Жиззах мардикорликка олишга қарши қўзғолоннинг йирик марказларидан бири бўлган.
XX аср ўрталарида Мирзачўлни ўзлаштириш бошланиб, янги шаҳар ва хўжаликлар пайдо бўлган. Жиззах вилояти 1973-йил декабрида Сирдарё ва Самарқанд вилоятларининг бир қисмидан ташкил этилган. 1988-йилда у Сирдарё вилоятига қўшиб юборилган, 1990-йил 16-февралда қайта тикланган.
Географияси
Вилоят республиканинг марказий қисмида жойлашган. Шимолда Қозоғистон, шарқда Сирдарё вилояти, жануби-шарқда Тожикистон, ғарбда Самарқанд ва Навоий вилоятлари билан чегарадош.
Релефи хилма-хил: жанубини Туркистон тизмасининг тармоқлари (Моргузар тоғлари), ғарбини Нурота тизмасининг шарқий қисми эгаллайди, шимоли ва шимоли-шарқи эса Мирзачўл ва Қизилқумнинг чеккасидаги текисликлардир. Шимоли-ғарбда Айдаркўл, Арнасой ва Тузкон кўлларидан иборат йирик кўллар тизими жойлашган.
Иқлими кескин континентал: январда ҳарорат ўртача −4° гача тушади, июлда +28° атрофида бўлади. Жанубдаги тоғ олди ҳудудларида йилига 400–500 мм, шимолдаги чўл ва даштларда 250–300 мм ёғин ёғади. Энг йирик дарёлари — Сангзор ва Зоминсув; Жиззах, Зомин ва Қоровултепа сув омборлари қурилган.
Ер остида олтин, кумуш, волфрам, қўрғошин, рух, темир, мармар ва волластонит конлари бор. Вилоятда Зомин миллий боғи, Зомин ва Нурота қўриқхоналари ташкил этилган; тоғ ён бағирларида арча, бодом, ёнғоқ ўсади.
Диққатга сазовор жойлари
- Темур дарвозаси — Жиззах яқинидаги Илонўтди дараси; қояларида Улуғбек ва Абдуллахон II даври битиклари сақланган.
- Зомин миллий боғи — Туркистон тизмаси ён бағирларидаги арчазорлар, тоғ яйловлари ва сиҳатгоҳлар маскани.
- Айдар–Арнасой кўллар тизими — чўл орасидаги катта кўллар; балиқчилик, қушлар уяси ва дам олиш жойи.
- Қўйтош қоялари — Ғаллаорол туманидаги ғаройиб шаклдаги гранит қоялар.
- Бахмал тоғлари — Туркистон тизмасининг тармоғидаги тоғ қишлоқлари ва сойлар.
- Нурота қўриқхонаси — Нурота тизмасидаги Северсов қўйи (ёввойи архар) яшайдиган қўриқхона.
- Ҳамид Олимжон ва Зулфия музейи — Жиззах шаҳридаги шоир ва шоирага бағишланган ёдгорлик музейи.
Чегарадош: Навоий · Самарқанд · Сирдарё
Манбалар: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · jizzaxstat.uz · gov.uz