Нодира
Қўқон адабий муҳитининг шоираси, Андижон ҳокимининг қизи ва Қўқон хони Умархоннинг рафиқаси; ўзбек ва форс тилларида Нодира, Комила ва Макнуна тахаллуслари билан ижод қилган.
Биография
Нодира (асл исми Моҳларойим) 1792-йилда Андижонда, минг уруғидан бўлган Андижон ҳокими Раҳмонқулбий оиласида туғилган. Отаси Қўқон ҳукмдори Олимхоннинг тоғаси эди. Ёшлигида тарих ва адабиётни ўрганган, ўзбек ва форс тилларини пухта эгаллаган.
1807-йилда (айрим манбаларда 1808-йилда) Олимхон укаси Умарни Марғилонга ҳоким қилиб тайинлаб, уни Нодирага уйлантирган ва ёш оила дастлаб Марғилонда яшаган. 1810-йилда Олимхон ўлдирилиб, Умар Қўқон тахтига ўтиргач, Нодира пойтахтга кўчган. Умархоннинг ўзи ҳам Амирий тахаллуси билан шеърлар ёзган, саройга шоир ва олимларни тўплаган; эр-хотин шеърий мушоираларда қатнашган. Уларнинг Муҳаммад Алихон (Мадалихон) ва Султон Маҳмудхон исмли ўғиллари бўлган.
1822-йилда Умархон вафот этгач, тахтга ўн тўрт ёшли Мадалихон ўтирган ва дастлабки йилларда давлат ишларини амалда Нодиранинг ўзи бошқарган. У мадраса, масжид, карвонсарой ва бозор расталари қурдирган — Гўристони калондаги Чалпак мадрасаси ва Тақагарлик растасидаги Моҳларойим мадрасаси шулар жумласидандир; хаттот, мусаввир ва олимларга ҳомийлик қилган. Унинг атрофида Увайсий, Маҳзуна каби шоиралар жамланган; саройга таклиф этилган Увайсий манбаларда Нодиранинг шеъриятдаги устози сифатида тилга олинади.
Нодира ўзбек тилида Нодира ва Комила, форс тилида Макнуна тахаллуслари билан ёзган, ундан ўн минг мисрага яқин мерос қолган. Ғазал, мухаммас, мусаддас, мусамман, таржеъбанд, таркиббанд жанрларида ижод қилган, фироқнома — айрилиқ ҳақидаги шеърий мактуб ҳам ёзган. Навоий, Фузулий ва Бедилни ўзига устоз деб билиб, уларнинг ғазалларига мухаммаслар боғлаган. Шеърларининг бош мавзуси — муҳаббат ва вафо, Умархон вафотидан кейин эса ундан айрилиқ дарди.
1842-йилда Бухоро амири Насрулло Қўқонни босиб олган. Нодира шариатни бузишда айбланиб, ўғиллари Мадалихон ва Султон Маҳмудхон ҳамда ўн тўрт ёшли набираси Муҳаммад Аминхон билан бирга қатл этилган. Шоира Қўқондаги Модарихон мақбарасига дафн этилган; XX аср ўрталарида унинг хоки оқ мармардан ишланган янги қабртошга кўчирилган.
Шоира девонларининг қўлёзмалари Ўзбекистон Фанлар академиясининг Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланади; 1962-йилда Наманганда унинг тўлиқ девони топилган — унда 180 та шеър бор, шундан 136 таси ўзбекча, 44 таси форсча. 1960-йиллардан бошлаб Нодира мероси ўрганилиб, нашр этилмоқда. 1992-йилда шоира таваллудининг 200 йиллиги кенг нишонланиб, унга бағишланган почта маркаси чиқарилган. Ҳаёти Ҳ. Раззоқовнинг «Нодира» ва Туроб Тўланинг «Нодирабегим» мусиқали драмаларига, «Нодирабегим» филмига асос бўлган.
Карьера
- Қўқон хон саройиХон рафиқаси, 1822-йилдан давлат ишларини амалда бошқарган · Қўқон · 1810–1842
Ҳаёт йўли
- 1792Туғилиши
Андижонда, минг уруғидан бўлган Андижон ҳокими Раҳмонқулбий оиласида туғилган.
- 1807Умарга турмушга чиқиши
Олимхон укаси Умарни Марғилонга ҳоким этиб тайинлаб, Нодирага уйлантирган (айрим манбаларда 1808-йил); оила Марғилонда яшаган.
- 1810Қўқон саройида
Олимхон ўлдирилиб, Умар Қўқон хони бўлгач, Нодира пойтахтга кўчган; Амирий тахаллусли хон билан бирга шеърий мушоираларда қатнашган.
- 1822Давлат ишларида
Умархон вафотидан сўнг тахтга ўтирган ўн тўрт ёшли ўғли Мадалихон ҳукмронлигининг дастлабки йилларида давлатни амалда ўзи бошқарган.
- Ҳомийлик ва қурилишлар
Чалпак ва Моҳларойим мадрасаларини, масжид, карвонсарой ва расталар қурдирган; Увайсий, Маҳзуна каби шоираларни, хаттот ва олимларни қўллаб-қувватлаган.
- 1842Қатл этилиши
Бухоро амири Насрулло Қўқонни босиб олгач, ўғиллари ва набираси билан бирга қатл этилган; Қўқондаги Модарихон мақбарасига дафн этилган.
Асарлар
- «Девон» (Нодира тахаллуси билан)Шеърлар девони
1962-йилда Наманганда топилган тўлиқ девон: 180 та шеър, шундан 136 таси ўзбекча, 44 таси форсча; ғазаллар билан бирга мухаммас, мусаддас, таржеъбанд ва бошқа жанрлардаги шеърлар.
- Ўзбекча девонТўлиқ бўлмаган девон
109 ғазалдан (1704 байт) иборат қўлёзма девон; Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланади.
- «Комила» тахаллуси билан ёзилган шеърларДевон
19 ғазалдан (328 байт) иборат XIX аср қўлёзмаси.
- «Макнуна» тахаллуси билан ёзилган девонФорсча девон
333 та форсча ғазал; қўлёзмаси Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланади.
- МухаммасларТахмислар
Нодира устоз деб билган Навоий, Фузулий ва Бедил ғазалларига боғланган мухаммаслар.
- «Фироқнома»Шеърий мактуб
Айрилиқ дардини куйловчи шеърий мактуб, Нодира девонига кирган.
Мерос
Нодира XIX аср биринчи ярмидаги Қўқон адабий муҳитининг марказий сиймоларидан бири ҳисобланади: у шоир, хаттот ва олимларга ҳомийлик қилган, Увайсий ва Маҳзуна каби шоираларни саройга яқинлаштирган. Замондошлари — Ҳакимхон, Хотиф, Мушриф асарларида унинг ижтимоий фаолияти ҳақида маълумотлар сақланган. Ўзбек адабиётшунослигида у Навоий анъаналарини давом эттирган, муҳаббат ва садоқатни куйлаган, аёл қалбини очиб берган шоира сифатида баҳоланади; шеърлари XIX–XX асрларда кўплаб қўлёзма тўпламларга киритилган.
Давр: Қўқон хонлиги, XIX асрнинг биринчи ярми- Умархон вафот этиб, тахтга Мадалихон ўтирган; давлатни амалда Нодира бошқарган (1822)
- Бухоро амири Насрулло Қўқонни босиб олган, Нодира қатл этилган (1842)
- Наманганда шоиранинг тўлиқ девони топилган (1962)
- Таваллудининг 200 йиллиги нишонланиб, унга бағишланган почта маркаси чиқарилган (1992)
