
Юнус Ражабий
Тошкентлик бастакор, хонанда ва созанда (най, дутор), ўзбек мусиқа меросини тўпловчи; Ўзбекистон халқ артисти, академик, «Мақом» ансамбли асосчиси ва бадиий раҳбари.
- Фаолият:
- Композитор, Хонанда, Мусиқачи, Халқ қўшиқчиси
- Ҳаёт йиллари:
- 17 январ 1897(79 ёш) ♑ — 23 апрел 1976
- Туғилган жой:
- Тошкент
- Отаси:
- Ражаб-ака
- Онаси:
- Ойша-биби
Биография
Юнус Ражабий Тошкентда туғилган бастакор, хонанда ва най ҳамда дутор созандаси бўлиб, ўзбек халқ мусиқасини йиғиб қолдирган. У 1897-йил 17-январда дунёга келган. Аввал мадрасада ўқиган, сўнг Туркистон халқ консерваториясида таҳсил олган (1919–1923); 1934-йилда Тошкент олий мусиқа мактабининг тайёрлов курсидан, 1940–1941-йилларда Москвадаги бастакорлар курсидан ўтган. Дуторни Мирза Қосимдан ўрганган, ўзбек мумтоз мусиқаси меросини эса Шораҳим Шоумаров, Ҳожи Абдулазиз, Тўйчи ҳофиз ва Домла Ҳалимдан ўзлаштирган.
Меҳнат йўли Самарқандда бошланган: педагогика билим юртида мусиқадан дарс берган (1923–1925), сўнг Самарқанд театрининг мусиқа раҳбари (1925–1927). Ўзбекистон радиокомитети қошидаги халқ чолғу асбоблари ансамблини (кейин оркестрини) 1927–1942 ва 1945–1959-йилларда у ташкил этиб, бадиий жиҳатдан бошқарган. 1942–1945-йилларда Янгийўл театрида мусиқа раҳбари бўлган. 1959-йилдан вафотигача Ўзбекистон телерадиосининг «Мақом» ансамблини яратган ва унга бадиий раҳбарлик қилган.
Ёшлигиданоқ овози ширали ва таъсирчан хонанда, моҳир най ҳамда дутор чалувчи сифатида танилган. Репертуарида мақом парчалари ва «Гиръя», «Ушшоқ», «Кўча боғи», «Эшвой», «Қаландарий», «Гулёр–Шаҳноз», «Баёт», «Чоргоҳ» сингари ашула ва куй туркумлари бўлган. Қадимий куй ва ашулалардан «Беги Султон», «Ораз», «Фиғон», «Сайқал», «Ёлғиз», «Субҳидам» ҳамда яна бир қанчасини қайта ишлаб, тирилтирган.
Бастакор сифатида ўзбек мусиқали драмаси таркиб топишида қатнашган. Бошида халқ ашулаларига таяниб «Фарҳод ва Ширин» (1922–1925; Ш. Шоумаров билан), «Лайли ва Мажнун» (1926), «Рустам» (1933), «Аваз» (1935) ва «Холисхон» (1940) саҳна асарлари учун куйлар ёзган. Кейин ҳамкорликда «Қасос» (1941), «Қўчқор Турдиев» (1942), «Муқанна» (1943), «Нодира» (1942–1943), «Ўғил уйлантириш» (1964) ва «Навоий Астрободда» (1968) мусиқали драмаларини бунёд этган; «Зайнаб ва Омон» операсининг (1958) яратилишида ҳам иштирок этган. Қўшиқ ва ашулаларидан «Фабрика ялласи», «Бизнинг даврон», «Мирзачўлда тўй», «Ўзбекистон», «Чапандоз» маълум; «Ўйин Баёти», «Ўйин Дугоҳи», «Пахта» каби рақс куйлари ҳам унга тегишли.
Энг катта хизмати — мусиқа меросини йиғиш. Халқ куй ва ашулаларини нотага олишни 1935-йилда бошлаган; унинг ёзувидаги 29 намуна 1939-йилдаги «Ўзбек халқ қўшиқлари» тўпламидан жой олган. 1955–1959-йилларда И. Акбаров таҳрири остида беш жилдли «Ўзбек халқ мусиқаси» чиққан; унда турли жанрдаги мингга яқин куй ва ашула бор. «Мақом» ансамбли билан ишлаб, Шашмақомнинг олти жилдли янги нашрини (1966–1974; муҳаррири Ф. Кароматов) ва 1970-йилларда грампластинка ёзувларининг тўлиқ мажмуасини тайёрлаган. Шогирдлари орасида Т. Содиқов, Д. Зокиров, К. Жабборов ва Н. Ҳасанов каби кўпчилик бор.
1953-йилда Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонига, 1966-йилда эса Ўзбекистон Фанлар академияси академиги номига сазовор бўлган. 1971-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотини олган; ўлимидан кейин, 2000-йилда, «Буюк хизматлари учун» ордени берилган. 1976-йил 23-апрелда Тошкентда вафот этган. Номи Ўзтелерадионинг «Мақом» ансамблига, Жиззах мусиқали драма ва комедия театрига, Тошкент мусиқа педагогика билим юртига, шаҳардаги кўча ва метро бекатига берилган. 1957–1976-йилларда яшаган уйида 1997-йилда уй-музей очилган, 2001-йилда унинг номидаги маданият маркази ташкил этилган.
Таълим
- Туркистон халқ консерваториясиБошқа · Тошкент · 1919–1923
Карьера
- Ўзбекистон ССР Фанлар академиясиАкадемик · Тошкент · 1966–…ҳозирги номи — Ўзбекистон Фанлар академияси
- Ўзбекистон радиосиХалқ чолғу асбоблари ансамбли (оркестри) ташкилотчиси ва бадиий раҳбари · Тошкент · 1927–1959
- Ўзтелерадио ҳузуридаги Юнус Ражабий номидаги мақом ансамблиТашкилотчи ва бадиий раҳбар · Тошкент · 1959–1976
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2000, вафотидан кейин · Ўзбекистон
Ўзбекистон ССР халқ артисти1953 · Ўзбекистон ССР
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1971 · Ўзбекистон ССР
Ҳаёт йўли
- 1897Тошкентда туғилган
1897-йил 17-январда туғилган.
- 1919–1923Туркистон халқ консерваторияси
Мадрасадан сўнг консерваторияда ўқиган.
- 1923–1927Самарқандда
Педагогика билим юртида мусиқа ўқитувчиси, сўнг Самарқанд театрининг мусиқа раҳбари.
- 1927–1942Радиокомитет ансамбли
Ўзбекистон радиокомитети қошидаги халқ чолғу асбоблари ансамбли (оркестри)нинг ташкилотчиси ва бадиий раҳбари; 1945–1959-йилларда яна шу лавозимда.
- 1935Халқ куйларини нотага олиш
Халқ куй ва ашулаларини нотага ёзишни бошлаган.
- 1940–1941Москвадаги бастакорлар курси
Бастакорлик бўйича ўқиган.
- 1942–1945Янгийўл театри
Театрнинг мусиқа раҳбари.
- 1953Халқ артисти
Ўзбекистон ССР халқ артисти унвони.
- 1955–1959«Ўзбек халқ мусиқаси»
Беш жилдли тўплам нашр этилган.
- 1959–1976«Мақом» ансамбли
Ўзбекистон телерадиоси «Мақом» ансамблининг ташкилотчиси ва бадиий раҳбари.
- 1966Академик
Ўзбекистон Фанлар академияси академиги этиб сайланган.
- 1966–1974Шашмақомнинг янги нашри
Олти жилдли нашр тайёрланган.
- 1971Ҳамза номидаги мукофот
Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати.
- 1976Вафоти
1976-йил 23-апрелда Тошкентда вафот этган.
- 1997Уй-музей
Яшаган уйида Ражабий уй-музейи очилган.
- 2000Вафотидан кейинги мукофот
«Буюк хизматлари учун» ордени берилган.
Асарлар
- «Фарҳод ва Ширин» (мусиқали драма) (1925)Мусиқали драма
Ш. Шоумаров билан ҳамкорликда, 1922–1925.
- «Лайли ва Мажнун» (1926)Мусиқали драма
- «Рустам» (1933)Мусиқали драма
- «Аваз» (1935)Мусиқали драма
- «Холисхон» (1940)Мусиқали драма
- «Қасос» (1941)Мусиқали драма
Б. Надеждин билан ҳамкорликда.
- «Қўчқор Турдиев» (1942)Мусиқали драма
Н. Миронов билан ҳамкорликда.
- «Нодира» (1943)Мусиқали драма
О. Ҳалимов билан ҳамкорликда, 1942–1943.
- «Муқанна» (1943)Мусиқали драма
Г. Мушел билан ҳамкорликда.
- «Зайнаб ва Омон» (1958)Опера
Б. Зейдман, Д. Зокиров, Т. Содиқов билан бирга яратишда қатнашган.
- «Ўғил уйлантириш» (1964)Мусиқали драма
Б. Зейдман билан ҳамкорликда.
- «Навоий Астрободда» (1968)Мусиқали драма
Сайфи Жалил билан ҳамкорликда.
- «Фабрика ялласи»Қўшиқ
- «Бизнинг даврон»Қўшиқ
- «Мирзачўлда тўй»Қўшиқ
- «Ўзбекистон»Қўшиқ
- «Чапандоз»Қўшиқ
- «Ўйин Баёти»Рақс куйи
- «Ўйин Дугоҳи»Рақс куйи
- «Пахта»Рақс куйи
- «Ўзбек халқ мусиқаси» (5 жилд) (1959)Тўплам
1955–1959, И. Акбаров таҳририда; мингга яқин куй ва ашула.
- Шашмақом (6 жилд) (1974)Нашр
1966–1974, Ф. Кароматов таҳририда.