
Yunus Rajabiy
Toshkentlik bastakor, xonanda va sozanda (nay, dutor), o'zbek musiqa merosini to'plovchi; O'zbekiston xalq artisti, akademik, «Maqom» ansambli asoschisi va badiiy rahbari.
- Faoliyat:
- Kompozitor, Xonanda, Musiqachi, Xalq qo'shiqchisi
- Hayot yillari:
- 17 yanvar 1897(79 yosh) ♑ — 23 aprel 1976
- Tug'ilgan joy:
- Toshkent
- Otasi:
- Rajab-aka
- Onasi:
- Oysha-bibi
Biografiya
Yunus Rajabiy Toshkentda tug'ilgan bastakor, xonanda va nay hamda dutor sozandasi bo'lib, o'zbek xalq musiqasini yig'ib qoldirgan. U 1897-yil 17-yanvarda dunyoga kelgan. Avval madrasada o'qigan, so'ng Turkiston xalq konservatoriyasida tahsil olgan (1919–1923); 1934-yilda Toshkent oliy musiqa maktabining tayyorlov kursidan, 1940–1941-yillarda Moskvadagi bastakorlar kursidan o'tgan. Dutorni Mirza Qosimdan o'rgangan, o'zbek mumtoz musiqasi merosini esa Shorahim Shoumarov, Hoji Abdulaziz, To'ychi hofiz va Domla Halimdan o'zlashtirgan.
Mehnat yo'li Samarqandda boshlangan: pedagogika bilim yurtida musiqadan dars bergan (1923–1925), so'ng Samarqand teatrining musiqa rahbari (1925–1927). O'zbekiston radiokomiteti qoshidagi xalq cholg'u asboblari ansamblini (keyin orkestrini) 1927–1942 va 1945–1959-yillarda u tashkil etib, badiiy jihatdan boshqargan. 1942–1945-yillarda Yangiyo'l teatrida musiqa rahbari bo'lgan. 1959-yildan vafotigacha O'zbekiston teleradiosining «Maqom» ansamblini yaratgan va unga badiiy rahbarlik qilgan.
Yoshligidanoq ovozi shirali va ta'sirchan xonanda, mohir nay hamda dutor chaluvchi sifatida tanilgan. Repertuarida maqom parchalari va «Gir'ya», «Ushshoq», «Ko'cha bog'i», «Eshvoy», «Qalandariy», «Gulyor–Shahnoz», «Bayot», «Chorgoh» singari ashula va kuy turkumlari bo'lgan. Qadimiy kuy va ashulalardan «Begi Sulton», «Oraz», «Fig'on», «Sayqal», «Yolg'iz», «Subhidam» hamda yana bir qanchasini qayta ishlab, tiriltirgan.
Bastakor sifatida o'zbek musiqali dramasi tarkib topishida qatnashgan. Boshida xalq ashulalariga tayanib «Farhod va Shirin» (1922–1925; Sh. Shoumarov bilan), «Layli va Majnun» (1926), «Rustam» (1933), «Avaz» (1935) va «Xolisxon» (1940) sahna asarlari uchun kuylar yozgan. Keyin hamkorlikda «Qasos» (1941), «Qo'chqor Turdiyev» (1942), «Muqanna» (1943), «Nodira» (1942–1943), «O'g'il uylantirish» (1964) va «Navoiy Astrobodda» (1968) musiqali dramalarini bunyod etgan; «Zaynab va Omon» operasining (1958) yaratilishida ham ishtirok etgan. Qo'shiq va ashulalaridan «Fabrika yallasi», «Bizning davron», «Mirzacho'lda to'y», «O'zbekiston», «Chapandoz» ma'lum; «O'yin Bayoti», «O'yin Dugohi», «Paxta» kabi raqs kuylari ham unga tegishli.
Eng katta xizmati — musiqa merosini yig'ish. Xalq kuy va ashulalarini notaga olishni 1935-yilda boshlagan; uning yozuvidagi 29 namuna 1939-yildagi «O'zbek xalq qo'shiqlari» to'plamidan joy olgan. 1955–1959-yillarda I. Akbarov tahriri ostida besh jildli «O'zbek xalq musiqasi» chiqqan; unda turli janrdagi mingga yaqin kuy va ashula bor. «Maqom» ansambli bilan ishlab, Shashmaqomning olti jildli yangi nashrini (1966–1974; muharriri F. Karomatov) va 1970-yillarda gramplastinka yozuvlarining to'liq majmuasini tayyorlagan. Shogirdlari orasida T. Sodiqov, D. Zokirov, K. Jabborov va N. Hasanov kabi ko'pchilik bor.
1953-yilda O'zbekiston SSR xalq artisti unvoniga, 1966-yilda esa O'zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi nomiga sazovor bo'lgan. 1971-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston Davlat mukofotini olgan; o'limidan keyin, 2000-yilda, «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan. 1976-yil 23-aprelda Toshkentda vafot etgan. Nomi O'zteleradioning «Maqom» ansambliga, Jizzax musiqali drama va komediya teatriga, Toshkent musiqa pedagogika bilim yurtiga, shahardagi ko'cha va metro bekatiga berilgan. 1957–1976-yillarda yashagan uyida 1997-yilda uy-muzey ochilgan, 2001-yilda uning nomidagi madaniyat markazi tashkil etilgan.
Ta'lim
- Turkiston xalq konservatoriyasiBoshqa · Toshkent · 1919–1923
Karyera
- Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasiAkademik · Toshkent · 1966–…hozirgi nomi — O'zbekiston Fanlar akademiyasi
- O'zbekiston radiosiXalq cholg'u asboblari ansambli (orkestri) tashkilotchisi va badiiy rahbari · Toshkent · 1927–1959
- O'zteleradio huzuridagi Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambliTashkilotchi va badiiy rahbar · Toshkent · 1959–1976
Mukofotlar
«Buyuk xizmatlari uchun» ordeni2000, vafotidan keyin · O'zbekiston
O'zbekiston SSR xalq artisti1953 · O'zbekiston SSR
Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofoti1971 · O'zbekiston SSR
Hayot yo'li
- 1897Toshkentda tug'ilgan
1897-yil 17-yanvarda tug'ilgan.
- 1919–1923Turkiston xalq konservatoriyasi
Madrasadan so'ng konservatoriyada o'qigan.
- 1923–1927Samarqandda
Pedagogika bilim yurtida musiqa o'qituvchisi, so'ng Samarqand teatrining musiqa rahbari.
- 1927–1942Radiokomitet ansambli
O'zbekiston radiokomiteti qoshidagi xalq cholg'u asboblari ansambli (orkestri)ning tashkilotchisi va badiiy rahbari; 1945–1959-yillarda yana shu lavozimda.
- 1935Xalq kuylarini notaga olish
Xalq kuy va ashulalarini notaga yozishni boshlagan.
- 1940–1941Moskvadagi bastakorlar kursi
Bastakorlik bo'yicha o'qigan.
- 1942–1945Yangiyo'l teatri
Teatrning musiqa rahbari.
- 1953Xalq artisti
O'zbekiston SSR xalq artisti unvoni.
- 1955–1959«O'zbek xalq musiqasi»
Besh jildli to'plam nashr etilgan.
- 1959–1976«Maqom» ansambli
O'zbekiston teleradiosi «Maqom» ansamblining tashkilotchisi va badiiy rahbari.
- 1966Akademik
O'zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi etib saylangan.
- 1966–1974Shashmaqomning yangi nashri
Olti jildli nashr tayyorlangan.
- 1971Hamza nomidagi mukofot
O'zbekiston Davlat mukofoti laureati.
- 1976Vafoti
1976-yil 23-aprelda Toshkentda vafot etgan.
- 1997Uy-muzey
Yashagan uyida Rajabiy uy-muzeyi ochilgan.
- 2000Vafotidan keyingi mukofot
«Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan.
Asarlar
- «Farhod va Shirin» (musiqali drama) (1925)Musiqali drama
Sh. Shoumarov bilan hamkorlikda, 1922–1925.
- «Layli va Majnun» (1926)Musiqali drama
- «Rustam» (1933)Musiqali drama
- «Avaz» (1935)Musiqali drama
- «Xolisxon» (1940)Musiqali drama
- «Qasos» (1941)Musiqali drama
B. Nadejdin bilan hamkorlikda.
- «Qo'chqor Turdiyev» (1942)Musiqali drama
N. Mironov bilan hamkorlikda.
- «Nodira» (1943)Musiqali drama
O. Halimov bilan hamkorlikda, 1942–1943.
- «Muqanna» (1943)Musiqali drama
G. Mushel bilan hamkorlikda.
- «Zaynab va Omon» (1958)Opera
B. Zeydman, D. Zokirov, T. Sodiqov bilan birga yaratishda qatnashgan.
- «O'g'il uylantirish» (1964)Musiqali drama
B. Zeydman bilan hamkorlikda.
- «Navoiy Astrobodda» (1968)Musiqali drama
Sayfi Jalil bilan hamkorlikda.
- «Fabrika yallasi»Qo'shiq
- «Bizning davron»Qo'shiq
- «Mirzacho'lda to'y»Qo'shiq
- «O'zbekiston»Qo'shiq
- «Chapandoz»Qo'shiq
- «O'yin Bayoti»Raqs kuyi
- «O'yin Dugohi»Raqs kuyi
- «Paxta»Raqs kuyi
- «O'zbek xalq musiqasi» (5 jild) (1959)To'plam
1955–1959, I. Akbarov tahririda; mingga yaqin kuy va ashula.
- Shashmaqom (6 jild) (1974)Nashr
1966–1974, F. Karomatov tahririda.