Abdulazizxon
Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasidan Buxoro xoni (1645–1681): Hindiston boburiylarining Balx va Badaxshonga bosqinini qaytargan, Rossiya, Hindiston, Eron va Usmonlilar bilan elchilik aloqalari olib borgan hukmdor.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi
- Haqiqiy ismi:
- Abdulazizxon ibn Nodir Muhammadxon
- Tug'ilgan:
- 1614 — 1683
- Tug'ilgan joy:
- Buxoro
- Otasi:
- Nodir Muhammadxon
Biografiya
Abdulazizxon 1614-yilda Balxda tug'ilgan. U Buxoro xonligida hukm surgan Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasi vakili, Jo'ji avlodidan bo'lib, xonlikning to'rtinchi xoni Nodir Muhammadxonning o'g'li edi.
Nodir Muhammadxonning soliqlarni oshirgan siyosati xalq va amaldorlar noroziligiga sabab bo'ldi, Balxga chekingan xon o'z o'g'illarining qarshiligiga ham duch keldi. 1645-yilda beklar va yirik yer egalari Abdulazizni xon deb e'lon qildi. Otasi keyinchalik Eronga, Safaviylar huzuriga ketdi.
Nodir Muhammadxon Hindiston hukmdori Shoh Jahondan yordam so'ragan edi. 1646–1647-yillarda Shoh Jahon boshchiligidagi boburiylar qo'shini, shahzodalar Avrangzeb va Murod Baxsh bilan birga, Balx va Badaxshonni vaqtincha egalladi. 1647-yilda Abdulazizxon Balxdagi boburiylar qo'shiniga hujum qilib, ularni mamlakatdan chiqarib yubordi; Balxni ukasi Subhonquli boshqaradigan bo'ldi.
Keyingi yillarda ikki aka-uka o'rtasida taxt talashuvi boshlandi. 1660–1680-yillarda xonlik Xorazm hukmdorlari — Abulg'oziyxon va Anushxon — hamda qozoqlarning yurishlariga uchradi. Hukmronligining dastlabki o'n yilida Samarqand hokimi Yalangto'sh Bahodir davlatda katta ta'sirga ega bo'ldi.
Abdulazizxon faol tashqi siyosat yuritdi: 1669-yilda mulla Farrux boshchiligidagi elchilarni podsho Aleksey Mixaylovich huzuriga yubordi, javoban 1670-yilda Buxoroga Pazuxin aka-ukalari kelishdi. Boburiy Avrangzeb saroyiga bir necha bor, Eron va Usmonlilar poytaxti Istanbulga ham elchilar jo'natdi. Uning davrida Buxoroda uning nomi bilan atalgan madrasa va Samarqandda Tillakori madrasasi qurildi; xon go'zal qo'lyozmalar kutubxonasini to'plagan, zamondoshlari uni ilm ahlini sevuvchi deb ta'riflagan.
1680–1681-yillarda Abdulazizxon taxtni ukasi Subhonqulixon foydasiga tark etdi va Eron hududi orqali haj safariga yo'l oldi; 1681-yil iyunida uni Safaviylar shohi Sulaymon kutib oldi. U 1683-yilda haj chog'ida, manbalarga ko'ra Makkada vafot etdi. Shoir Xurramiyning 1836–1837-yillarda yozilgan «Al-Oshiq risolai ravzati Xurramiy» asarining bosh qahramoni Abdulazizxondir.
Karyera
Hayot yo'li
- 1614Tug'ilishi
Balxda, Nodir Muhammadxon oilasida tug'ilgan.
- 1645Xon e'lon qilinishi
Otasining siyosatidan norozi bo'lgan beklar va yer egalari uni Buxoro xoni deb e'lon qildi.
- 1646–1647Boburiylar bosqini
Shoh Jahon qo'shini Balx va Badaxshonni egalladi; 1647-yilda Abdulazizxon boburiylarni mamlakatdan chiqarib yubordi.
- 1647Balxning ukasiga topshirilishi
Balx hokimligini ukasi Subhonqulixonga bergan.
- 1660–1680Xorazm va qozoqlar yurishlari
Xonlik Abulg'oziyxon, Anushxon va qozoq xonlarining talonchilik yurishlariga uchragan.
- 1669–1670Rossiya bilan elchilik almashinuvi
Mulla Farrux boshchiligidagi elchilar podsho Aleksey Mixaylovich huzuriga yuborildi; javoban Buxoroga Pazuxin aka-ukalari keldi.
- 1673Usmonlilar bilan aloqa
Abdulazizxon elchilari Istanbulda qabul qilindi.
- 1680–1681Taxtdan voz kechishi
Hokimiyatni ukasi Subhonqulixonga topshirib, haj safariga otlangan.
- 1681Eronda qabul
Haj yo'lida Safaviylar shohi Sulaymon uni ehtirom bilan kutib olgan.
- 1683Vafoti
Haj chog'ida, manbalarga ko'ra Makkada vafot etgan.
Meros
Abdulazizxon Ashtarxoniylar davlatini Hindiston boburiylarining Balxdagi bosqinidan saqlab qoldi va Buxoro xonligini Rossiya, Hindiston, Eron hamda Usmonlilar saltanati bilan elchilik aloqalarida tanilgan davlat sifatida mustahkamladi. Buxoro va Samarqanddagi madrasalar, to'plangan qo'lyozmalar kutubxonasi uning davridan qolgan madaniy meros bo'ldi.
Davr: Ashtarxoniylar (Joniylar) davri, XVII asr- Boburiylarning Balx va Badaxshonga yurishi (1646)
- Mulla Farrux elchiligi Rossiyaga (1669)
- Taxtning Subhonqulixonga o'tishi (1681)