Абдулазизхон
Аштархонийлар (Жонийлар) сулоласидан Бухоро хони (1645–1681): Ҳиндистон бобурийларининг Балх ва Бадахшонга босқинини қайтарган, Россия, Ҳиндистон, Эрон ва Усмонлилар билан элчилик алоқалари олиб борган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Ҳақиқий исми:
- Абдулазизхон ибн Нодир Муҳаммадхон
- Туғилган:
- 1614 — 1683
- Туғилган жой:
- Бухоро
- Отаси:
- Нодир Муҳаммадхон
Биография
Абдулазизхон 1614-йилда Балхда туғилган. У Бухоро хонлигида ҳукм сурган Аштархонийлар (Жонийлар) сулоласи вакили, Жўжи авлодидан бўлиб, хонликнинг тўртинчи хони Нодир Муҳаммадхоннинг ўғли эди.
Нодир Муҳаммадхоннинг солиқларни оширган сиёсати халқ ва амалдорлар норозилигига сабаб бўлди, Балхга чекинган хон ўз ўғилларининг қаршилигига ҳам дуч келди. 1645-йилда беклар ва йирик ер эгалари Абдулазизни хон деб эълон қилди. Отаси кейинчалик Эронга, Сафавийлар ҳузурига кетди.
Нодир Муҳаммадхон Ҳиндистон ҳукмдори Шоҳ Жаҳондан ёрдам сўраган эди. 1646–1647-йилларда Шоҳ Жаҳон бошчилигидаги бобурийлар қўшини, шаҳзодалар Аврангзеб ва Мурод Бахш билан бирга, Балх ва Бадахшонни вақтинча эгаллади. 1647-йилда Абдулазизхон Балхдаги бобурийлар қўшинига ҳужум қилиб, уларни мамлакатдан чиқариб юборди; Балхни укаси Субҳонқули бошқарадиган бўлди.
Кейинги йилларда икки ака-ука ўртасида тахт талашуви бошланди. 1660–1680-йилларда хонлик Хоразм ҳукмдорлари — Абулғозийхон ва Анушхон — ҳамда қозоқларнинг юришларига учради. Ҳукмронлигининг дастлабки ўн йилида Самарқанд ҳокими Ялангтўш Баҳодир давлатда катта таъсирга эга бўлди.
Абдулазизхон фаол ташқи сиёсат юритди: 1669-йилда мулла Фаррух бошчилигидаги элчиларни подшо Алексей Михайлович ҳузурига юборди, жавобан 1670-йилда Бухорога Пазухин ака-укалари келишди. Бобурий Аврангзеб саройига бир неча бор, Эрон ва Усмонлилар пойтахти Истанбулга ҳам элчилар жўнатди. Унинг даврида Бухорода унинг номи билан аталган мадраса ва Самарқандда Тиллакори мадрасаси қурилди; хон гўзал қўлёзмалар кутубхонасини тўплаган, замондошлари уни илм аҳлини севувчи деб таърифлаган.
1680–1681-йилларда Абдулазизхон тахтни укаси Субҳонқулихон фойдасига тарк этди ва Эрон ҳудуди орқали ҳаж сафарига йўл олди; 1681-йил июнида уни Сафавийлар шоҳи Сулаймон кутиб олди. У 1683-йилда ҳаж чоғида, манбаларга кўра Маккада вафот этди. Шоир Хуррамийнинг 1836–1837-йилларда ёзилган «Ал-Ошиқ рисолаи равзати Хуррамий» асарининг бош қаҳрамони Абдулазизхондир.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1614Туғилиши
Балхда, Нодир Муҳаммадхон оиласида туғилган.
- 1645Хон эълон қилиниши
Отасининг сиёсатидан норози бўлган беклар ва ер эгалари уни Бухоро хони деб эълон қилди.
- 1646–1647Бобурийлар босқини
Шоҳ Жаҳон қўшини Балх ва Бадахшонни эгаллади; 1647-йилда Абдулазизхон бобурийларни мамлакатдан чиқариб юборди.
- 1647Балхнинг укасига топширилиши
Балх ҳокимлигини укаси Субҳонқулихонга берган.
- 1660–1680Хоразм ва қозоқлар юришлари
Хонлик Абулғозийхон, Анушхон ва қозоқ хонларининг талончилик юришларига учраган.
- 1669–1670Россия билан элчилик алмашинуви
Мулла Фаррух бошчилигидаги элчилар подшо Алексей Михайлович ҳузурига юборилди; жавобан Бухорога Пазухин ака-укалари келди.
- 1673Усмонлилар билан алоқа
Абдулазизхон элчилари Истанбулда қабул қилинди.
- 1680–1681Тахтдан воз кечиши
Ҳокимиятни укаси Субҳонқулихонга топшириб, ҳаж сафарига отланган.
- 1681Эронда қабул
Ҳаж йўлида Сафавийлар шоҳи Сулаймон уни эҳтиром билан кутиб олган.
- 1683Вафоти
Ҳаж чоғида, манбаларга кўра Маккада вафот этган.
Мерос
Абдулазизхон Аштархонийлар давлатини Ҳиндистон бобурийларининг Балхдаги босқинидан сақлаб қолди ва Бухоро хонлигини Россия, Ҳиндистон, Эрон ҳамда Усмонлилар салтанати билан элчилик алоқаларида танилган давлат сифатида мустаҳкамлади. Бухоро ва Самарқанддаги мадрасалар, тўпланган қўлёзмалар кутубхонаси унинг давридан қолган маданий мерос бўлди.
Давр: Аштархонийлар (Жонийлар) даври, XVII аср- Бобурийларнинг Балх ва Бадахшонга юриши (1646)
- Мулла Фаррух элчилиги Россияга (1669)
- Тахтнинг Субҳонқулихонга ўтиши (1681)