Abdulla Qahhor

Abdulla Qahhor 1907-yil 17-sentyabrda Qo'qonda temirchi Abduqahhor Jalilov va Rohat oilasida tug'ilgan (ayrim manbalar tug'ilgan joyi sifatida hozirgi Tojikistondagi Ashtni ko'rsatadi). Otasi kasbidan topgan daromadi ro'zg'orga yetmagani uchun ish izlab Qo'qon atrofidagi qishloqlarni kezgan, shu bois bola Yaypan, Buvayda, Oqqo'rg'on kabi qishloqlarda ulg'aygan. Dastlab Oqqo'rg'ondagi usuli savtiya maktabida, oila Qo'qonga ko'chgach shaharning yangi maktablarida, so'ng Qo'qon pedagogika bilim yurtida o'qigan.

Birinchi she'ri — «Oy kuyganda» — 1924-yilda «Mushtum» jurnalida Norin shilpiq taxallusi bilan bosilgan; keyingi hajviy she'r va hikoyalarini u Gulyor, Nish, Erkaboy kabi taxalluslar bilan e'lon qilgan. Bilim yurtidan keyin Qo'qon shahar komsomol qo'mitasida ishlagan, 1925-yilda Toshkentga kelib «Qizil O'zbekiston» gazetasida mehnatkashlar maktublari sahifasini yuritgan va O'rta Osiyo davlat universitetining ishchilar fakultetida o'qigan. 1929-yilda Qo'qonda o'qituvchilar kursida dars bergan va «Yangi Farg'ona» gazetasida ishlagan, 1930–1934-yillarda esa O'rta Osiyo davlat universitetining pedagogika fakultetida tahsil olgan.

«Boshsiz odam» (1929) hikoyasidan so'ng Qahhor asosan nasrga o'tgan: «Qishloq hukm ostida» (1932) qissasi, «Olam yasharadi» nomli birinchi hikoyalar to'plami va 1920-yillar oxiridagi o'zbek ziyolisi Saidiy taqdiri haqidagi «Sarob» (1935) romani chiqqan. 1930-yillarning o'rtalarida «O'g'ri», «Bemor», «Anor», «Millatchilar», «Adabiyot muallimi» kabi hikoyalarini yozgan. Adibning o'zi Chexov asarlarini o'qish unga bolaligida ko'rgan-kechirganlariga yangi ko'z bilan qarashga yordam berganini aytgan; uni ko'pincha «o'zbek Chexovi» deb atashadi. 1934–1938-yillarda «Sovet adabiyoti» (hozirgi «Sharq yulduzi») jurnalida mas'ul kotib, 1938–1939-yillarda Hamza nomidagi teatrda adabiy qism mudiri bo'lgan, so'ng uzoq yillar O'zbekiston davlat nashriyotida muharrir va tarjimon bo'lib ishlagan.

Urush yillarida «Asror bobo», «Dardaqdan chiqqan qahramon», «Kampirlar sim qoqdi» hikoyalari va «Oltin yulduz» qissasida front va front orti odamlari haqida yozgan. Urushdan keyin jamoalashtirish davriga bag'ishlangan «Qo'shchinor chiroqlari» (1951) romani chiqqan. Mirzacho'l yerlarini o'zlashtirish mavzusidagi «Shohi so'zana» («Yangi yer», 1950) komediyasi 1952-yilda Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan va ko'plab sahnalarda qo'yilgan. Keyinchalik «Og'riq tishlar» (1954), «Tobutdan tovush» (1962), «Ayajonlarim» (1967) komediyalarini yozgan. 1952-yilda partiyaga kirgan, 1954–1956-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining raisi bo'lgan, 1955-yilda O'zbekiston SSR Oliy Kengashiga deputat etib saylangan.

So'nggi o'n yillikda yozuvchining eng mashhur qissalari yaratilgan: kolxoz raisi Qalandarovning o'zboshimchaligiga qarshi chiqqan yosh partkom kotibi Saida haqidagi «Sinchalak» (1958; 1961-yilda Latif Fayziyev ekranlashtirgan), bolalik xotiralari asosidagi avtobiografik «O'tmishdan ertaklar» (1965) va «Muhabbat» (1968). «O'tmishdan ertaklar» uchun u 1966-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofotini olgan, qissani rus tiliga Konstantin Simonov va Kamron Hakimov tarjima qilgan. 1959-yilda Stalin davri qatag'onlari haqidagi «Zilzila» qissasini boshlagan, ammo uni tugata olmagan; saqlanib qolgan boblari 1987-yilda «Sharq yulduzi»da e'lon qilingan.

Qahhor o'zbek tiliga Pushkinning «Kapitan qizi», Gogolning «Revizor» va «Uylanish» asarlarini, Gorkiyning «Mening universitetlarim», Serafimovichning «Temir oqim» romanlarini, Chexov hikoyalarini o'girgan; Tolstoyning «Urush va tinchlik» romanini rafiqasi, tarjimon Kibriyo Qahhorova bilan birga tarjima qilgan. Uning asarlari rus va boshqa ko'plab tillarga tarjima qilingan.

1967-yilda, 60 yoshida, Abdulla Qahhorga O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi unvoni berilgan. Uzoq yillik xastalik tufayli davolanish uchun Moskvaga borgan va o'sha yerda 1968-yil 25-mayda vafot etgan; Toshkentdagi Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. 2000-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan. Adib 1958–1968-yillarda yashagan Toshkentdagi uyda, Kibriyo Qahhorovaning tashabbusi bilan, 1987-yil 6-mayda uy-muzeyi ochilgan. Toshkent va Qo'qondagi ko'chalar uning nomi bilan ataladi; 2007-yilda tavalludining 100 yilligi keng nishonlangan va unga bag'ishlangan pochta markalari chiqarilgan.