Абдулла Қаҳҳор

Абдулла Қаҳҳор 1907-йил 17-сентябрда Қўқонда темирчи Абдуқаҳҳор Жалилов ва Роҳат оиласида туғилган (айрим манбалар туғилган жойи сифатида ҳозирги Тожикистондаги Аштни кўрсатади). Отаси касбидан топган даромади рўзғорга етмагани учун иш излаб Қўқон атрофидаги қишлоқларни кезган, шу боис бола Яйпан, Бувайда, Оққўрғон каби қишлоқларда улғайган. Дастлаб Оққўрғондаги усули савтия мактабида, оила Қўқонга кўчгач шаҳарнинг янги мактабларида, сўнг Қўқон педагогика билим юртида ўқиган.

Биринчи шеъри — «Ой куйганда» — 1924-йилда «Муштум» журналида Норин шилпиқ тахаллуси билан босилган; кейинги ҳажвий шеър ва ҳикояларини у Гулёр, Ниш, Эркабой каби тахаллуслар билан эълон қилган. Билим юртидан кейин Қўқон шаҳар комсомол қўмитасида ишлаган, 1925-йилда Тошкентга келиб «Қизил Ўзбекистон» газетасида меҳнаткашлар мактублари саҳифасини юритган ва Ўрта Осиё давлат университетининг ишчилар факултетида ўқиган. 1929-йилда Қўқонда ўқитувчилар курсида дарс берган ва «Янги Фарғона» газетасида ишлаган, 1930–1934-йилларда эса Ўрта Осиё давлат университетининг педагогика факултетида таҳсил олган.

«Бошсиз одам» (1929) ҳикоясидан сўнг Қаҳҳор асосан насрга ўтган: «Қишлоқ ҳукм остида» (1932) қиссаси, «Олам яшаради» номли биринчи ҳикоялар тўплами ва 1920-йиллар охиридаги ўзбек зиёлиси Саидий тақдири ҳақидаги «Сароб» (1935) романи чиққан. 1930-йилларнинг ўрталарида «Ўғри», «Бемор», «Анор», «Миллатчилар», «Адабиёт муаллими» каби ҳикояларини ёзган. Адибнинг ўзи Чехов асарларини ўқиш унга болалигида кўрган-кечирганларига янги кўз билан қарашга ёрдам берганини айтган; уни кўпинча «ўзбек Чехови» деб аташади. 1934–1938-йилларда «Совет адабиёти» (ҳозирги «Шарқ юлдузи») журналида масъул котиб, 1938–1939-йилларда Ҳамза номидаги театрда адабий қисм мудири бўлган, сўнг узоқ йиллар Ўзбекистон давлат нашриётида муҳаррир ва таржимон бўлиб ишлаган.

Уруш йилларида «Асрор бобо», «Дардақдан чиққан қаҳрамон», «Кампирлар сим қоқди» ҳикоялари ва «Олтин юлдуз» қиссасида фронт ва фронт орти одамлари ҳақида ёзган. Урушдан кейин жамоалаштириш даврига бағишланган «Қўшчинор чироқлари» (1951) романи чиққан. Мирзачўл ерларини ўзлаштириш мавзусидаги «Шоҳи сўзана» («Янги ер», 1950) комедияси 1952-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган ва кўплаб саҳналарда қўйилган. Кейинчалик «Оғриқ тишлар» (1954), «Тобутдан товуш» (1962), «Аяжонларим» (1967) комедияларини ёзган. 1952-йилда партияга кирган, 1954–1956-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқарувининг раиси бўлган, 1955-йилда Ўзбекистон ССР Олий Кенгашига депутат этиб сайланган.

Сўнгги ўн йилликда ёзувчининг энг машҳур қиссалари яратилган: колхоз раиси Қаландаровнинг ўзбошимчалигига қарши чиққан ёш партком котиби Саида ҳақидаги «Синчалак» (1958; 1961-йилда Латиф Файзиев экранлаштирган), болалик хотиралари асосидаги автобиографик «Ўтмишдан эртаклар» (1965) ва «Муҳаббат» (1968). «Ўтмишдан эртаклар» учун у 1966-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофотини олган, қиссани рус тилига Константин Симонов ва Камрон Ҳакимов таржима қилган. 1959-йилда Сталин даври қатағонлари ҳақидаги «Зилзила» қиссасини бошлаган, аммо уни тугата олмаган; сақланиб қолган боблари 1987-йилда «Шарқ юлдузи»да эълон қилинган.

Қаҳҳор ўзбек тилига Пушкиннинг «Капитан қизи», Гоголнинг «Ревизор» ва «Уйланиш» асарларини, Горкийнинг «Менинг университетларим», Серафимовичнинг «Темир оқим» романларини, Чехов ҳикояларини ўгирган; Толстойнинг «Уруш ва тинчлик» романини рафиқаси, таржимон Кибриё Қаҳҳорова билан бирга таржима қилган. Унинг асарлари рус ва бошқа кўплаб тилларга таржима қилинган.

1967-йилда, 60 ёшида, Абдулла Қаҳҳорга Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси унвони берилган. Узоқ йиллик хасталик туфайли даволаниш учун Москвага борган ва ўша ерда 1968-йил 25-майда вафот этган; Тошкентдаги Чиғатой қабристонига дафн қилинган. 2000-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Адиб 1958–1968-йилларда яшаган Тошкентдаги уйда, Кибриё Қаҳҳорованинг ташаббуси билан, 1987-йил 6-майда уй-музейи очилган. Тошкент ва Қўқондаги кўчалар унинг номи билан аталади; 2007-йилда таваллудининг 100 йиллиги кенг нишонланган ва унга бағишланган почта маркалари чиқарилган.