Abu Rayhon Beruniy

Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Beruniy 973-yil 4-sentabrda Xorazmning o'sha davrdagi poytaxti Kot shahrining tashqi dahasida tug'ilgan. «Beruniy» nisbasi forscha «birun» — «tashqari» so'zidan olingan va aynan shu shahar chetidagi mavzeni bildiradi; bugun qadimgi Kot o'rnida Qoraqalpog'istondagi Beruniy shahri joylashgan. Olimning ona tili xorazm tili bo'lgan, asarlarini esa asosan arab tilida, ayrimlarini fors tilida yozgan.

Yoshligida Afrig'iylar xonadoniga mansub matematik va astronom Abu Nasr Mansur ibn Iroq qo'lida tahsil olgan. 990-yilda, o'n yetti yoshida, peshin chog'idagi Quyosh balandligini o'lchab, Kotning geografik kengligini aniqlagan. 995-yilda Gurganj amiri Ma'mun ibn Muhammad Kotni egallab, Afrig'iylar hokimiyatini tugatgach, Beruniy yurtini tark etishga majbur bo'lgan; bir muddat Rayda yashab, astronom Abu Mahmud Xo'jandiy bilan kuzatishlar haqida fikr almashgan.

997-yilda Kotda Oy tutilishini kuzatgan va natijani xuddi shu hodisani Bag'dodda kuzatgan Abul-Vafo Buzjoniy ma'lumotlari bilan solishtirib, ikki shahar orasidagi geografik uzunlik farqini hisoblagan. Shu yillarda yosh Ibn Sino bilan Arastu tabiiyoti va olam tuzilishi haqida savol-javob shaklidagi mashhur yozishmani olib borgan. Taxminan 1000-yilda Jurjonda Ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vushmgir homiyligida yashagan va unga turli xalqlarning taqvimlari, eralari va bayramlarini qiyosiy tavsiflagan «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarini bag'ishlagan.

1004-yilda Xorazmga qaytib, Gurganjda xorazmshoh Abul-Abbos Ma'mun ibn Ma'mun saroyida faoliyat yuritgan. Bu saroyda to'plangan olimlar davrasi — ular orasida Abu Nasr ibn Iroq va bir necha yil Ibn Sino ham bo'lgan — o'zbek tarixshunosligida «Ma'mun akademiyasi» nomi bilan ma'lum. 1017-yilda G'azna sultoni Mahmud Xorazmni bosib olgach, Beruniy boshqa xorazmlik olimlar qatori G'aznaga olib ketilgan va umrining qolgan qismini shu yerda o'tkazgan.

Sulton Mahmudning Hindistonga yurishlarida qatnashgan Beruniy sanskritni o'rgangan, Panjob va Kashmirdagi bir qator shaharlarning kengligini aniqlagan. Nandana qal'asi yaqinidagi tog' cho'qqisidan ufqning pastlanish burchagini o'lchab, Yer radiusini hisoblagan — natija hozirgi qiymatdan bor-yo'g'i bir necha foiz farq qiladi. 1025-yilda shaharlar koordinatalarini aniqlash usullariga bag'ishlangan «Geodeziya» asarini tugatgan, 1029-yilda esa astronomiya va astrologiya asoslarini bayon etgan «At-tafhim»ni arab va fors tillarida yozgan.

1030-yilda hindlarning dini, falsafasi, fanlari, taqvimi va urf-odatlarini xolis tasvirlagan «Hindiston» asarini yakunlagan. Unda Yerning o'z o'qi atrofida aylanishi haqidagi farazni ham muhokama qilib, osmon hodisalarini bu faraz bilan ham tushuntirish mumkinligini qayd etgan. Shu yili taxtga o'tirgan sulton Mas'udga astronomiya bo'yicha eng yirik asari — «Qonuni Mas'udiy»ni bag'ishlagan. Sulton Mavdud davrida qimmatbaho toshlar va metallarga oid «Mineralogiya»ni, keksalikda, ko'zi zaiflashgan paytda esa dorivor moddalar haqidagi «Saydana»ni yozgan.

Taxminan 1036-yilda o'zi tuzgan ro'yxatda Beruniy 113 asarini sanab o'tgan; tadqiqotchilar uning jami asarlarini 146 taga yaqin deb hisoblaydi, ularning aksariyati bizgacha yetib kelmagan. Olim 1048-yilda G'aznada vafot etgan (ayrim tadqiqotchilar vafotini 1050-yildan keyinga sanaydi). 1957-yilda Qoraqalpog'istondagi Shobboz shahri uning sharafiga Beruniy deb qayta nomlangan, O'zbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti ham uning nomini oladi.