Абу Райҳон Беруний

Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад Беруний 973-йил 4-сентабрда Хоразмнинг ўша даврдаги пойтахти Кот шаҳрининг ташқи даҳасида туғилган. «Беруний» нисбаси форсча «бирун» — «ташқари» сўзидан олинган ва айнан шу шаҳар четидаги мавзени билдиради; бугун қадимги Кот ўрнида Қорақалпоғистондаги Беруний шаҳри жойлашган. Олимнинг она тили хоразм тили бўлган, асарларини эса асосан араб тилида, айримларини форс тилида ёзган.

Ёшлигида Африғийлар хонадонига мансуб математик ва астроном Абу Наср Мансур ибн Ироқ қўлида таҳсил олган. 990-йилда, ўн етти ёшида, пешин чоғидаги Қуёш баландлигини ўлчаб, Котнинг географик кенглигини аниқлаган. 995-йилда Гурганж амири Маъмун ибн Муҳаммад Котни эгаллаб, Африғийлар ҳокимиятини тугатгач, Беруний юртини тарк этишга мажбур бўлган; бир муддат Райда яшаб, астроном Абу Маҳмуд Хўжандий билан кузатишлар ҳақида фикр алмашган.

997-йилда Котда Ой тутилишини кузатган ва натижани худди шу ҳодисани Бағдодда кузатган Абул-Вафо Бузжоний маълумотлари билан солиштириб, икки шаҳар орасидаги географик узунлик фарқини ҳисоблаган. Шу йилларда ёш Ибн Сино билан Арасту табииёти ва олам тузилиши ҳақида савол-жавоб шаклидаги машҳур ёзишмани олиб борган. Тахминан 1000-йилда Журжонда Зиёрийлар ҳукмдори Қобус ибн Вушмгир ҳомийлигида яшаган ва унга турли халқларнинг тақвимлари, эралари ва байрамларини қиёсий тавсифлаган «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асарини бағишлаган.

1004-йилда Хоразмга қайтиб, Гурганжда хоразмшоҳ Абул-Аббос Маъмун ибн Маъмун саройида фаолият юритган. Бу саройда тўпланган олимлар давраси — улар орасида Абу Наср ибн Ироқ ва бир неча йил Ибн Сино ҳам бўлган — ўзбек тарихшунослигида «Маъмун академияси» номи билан маълум. 1017-йилда Ғазна султони Маҳмуд Хоразмни босиб олгач, Беруний бошқа хоразмлик олимлар қатори Ғазнага олиб кетилган ва умрининг қолган қисмини шу ерда ўтказган.

Султон Маҳмуднинг Ҳиндистонга юришларида қатнашган Беруний санскритни ўрганган, Панжоб ва Кашмирдаги бир қатор шаҳарларнинг кенглигини аниқлаган. Нандана қалъаси яқинидаги тоғ чўққисидан уфқнинг пастланиш бурчагини ўлчаб, Ер радиусини ҳисоблаган — натижа ҳозирги қийматдан бор-йўғи бир неча фоиз фарқ қилади. 1025-йилда шаҳарлар координаталарини аниқлаш усулларига бағишланган «Геодезия» асарини тугатган, 1029-йилда эса астрономия ва астрология асосларини баён этган «Ат-тафҳим»ни араб ва форс тилларида ёзган.

1030-йилда ҳиндларнинг дини, фалсафаси, фанлари, тақвими ва урф-одатларини холис тасвирлаган «Ҳиндистон» асарини якунлаган. Унда Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши ҳақидаги фаразни ҳам муҳокама қилиб, осмон ҳодисаларини бу фараз билан ҳам тушунтириш мумкинлигини қайд этган. Шу йили тахтга ўтирган султон Масъудга астрономия бўйича энг йирик асари — «Қонуни Масъудий»ни бағишлаган. Султон Мавдуд даврида қимматбаҳо тошлар ва металларга оид «Минералогия»ни, кексаликда, кўзи заифлашган пайтда эса доривор моддалар ҳақидаги «Сайдана»ни ёзган.

Тахминан 1036-йилда ўзи тузган рўйхатда Беруний 113 асарини санаб ўтган; тадқиқотчилар унинг жами асарларини 146 тага яқин деб ҳисоблайди, уларнинг аксарияти бизгача етиб келмаган. Олим 1048-йилда Ғазнада вафот этган (айрим тадқиқотчилар вафотини 1050-йилдан кейинга санайди). 1957-йилда Қорақалпоғистондаги Шоббоз шаҳри унинг шарафига Беруний деб қайта номланган, Ўзбекистон Фанлар академиясининг Шарқшунослик институти ҳам унинг номини олади.