Ahmad al-Farg'oniy
IX asr astronomi va muhandisi, Yevropada Alfraganus nomi bilan tanilgan; uning Ptolemey astronomiyasi bayoni bo'lgan kitobi bir necha asr davomida Sharq va G'arbda asosiy qo'llanma bo'lgan.
Biografiya
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Farg'oniy — IX asrda yashagan astronom va muhandis, Yevropada Alfraganus degan lotinlashgan ism bilan tanilgan. Tug'ilgan yili aniq ma'lum emas: o'zbek tadqiqotchilari uni taxminan 797–798-yillarga qo'yadi va 1998-yilda YUNESKO homiyligida olim tavalludining 1200 yilligi nishonlangan. «Farg'oniy» nisbasi uning Farg'ona vodiysidan ekanini bildiradi; o'zbek an'anasida tug'ilgan joyi Quva deb ko'rsatiladi. Oilasi va yoshligi haqida ma'lumot saqlanmagan.
Olimning faoliyati Abbosiylar xalifaligining ilmiy markazlari bilan bog'liq. XI asr andalusiyalik olimi Said al-Andalusiy uni xalifa al-Ma'mun (813–833) astronomlari qatorida tilga oladi, ko'p manbalar Bag'doddagi «Bayt al-Hikma» («Donishmandlik uyi») bilan bog'laydi; o'zbek tarixchilari u al-Ma'mun saroyi bilan birga 819-yilda Marvdan Bag'dodga kelgan deb hisoblaydi. Boshqa tadqiqotchilar uning ijodini xalifalik poytaxti Samarroga ko'chgan davrga (836-yildan keyin) bog'laydi.
Asosiy asari — «Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi» taxminan 833–857-yillar orasida yozilgan. O'ttiz bobdan iborat bu kitob Ptolemey astronomiyasini murakkab hisob-kitoblarsiz, ravon tilda bayon etadi: unda turli xalqlarning taqvimlari, osmon sferalari, yetti iqlim va ularning shaharlari, Quyosh, Oy va sayyoralar harakati, qo'zg'almas yulduzlar, yoritgichlarning uzoqligi va kattaligi, tutilishlar haqida so'z boradi. Kitobda al-Ma'mun buyrug'i bilan o'tkazilgan meridian bir darajasini o'lchash natijasi — 56⅔ arab mili keltirilgan.
Al-Farg'oniy asturlob nazariyasiga bag'ishlangan eng qadimgi saqlangan risolalardan birini yozgan: unda asbobni yasashning geometrik va hisob asoslari hamda aylanalarini chizish uchun jadvallar berilgan. U al-Xorazmiyning astronomik jadvallariga sharh ham bitgan — bu asar saqlanmagan, lekin keyingi astronomlar, jumladan Beruniy, undan foydalangan. Manbalarda uning falak sferalari va quyosh soatlari haqidagi kitoblari ham qayd etilgan.
Olim muhandis sifatida ham ishlagan. Xalifa al-Mutavakkil (847–861) davrida Muso ibn Shokirning o'g'illari Muhammad va Ahmad unga Samarro yaqinida qurilayotgan al-Ja'fariya shahri uchun kanal qazishni topshirgan, ammo loyihadagi xato tufayli kanalga yetarli suv kirmagan. Misrda, Qohiradagi Ravza orolida uning rahbarligida Nil suvi sathini o'lchaydigan nilomer barpo etilgan (ba'zi manbalarga ko'ra, qayta tiklangan); inshoot 861-yilda bitkazilgan va hozirgacha saqlanib qolgan.
861-yil — al-Farg'oniy hayotiga oid so'nggi aniq sana. U shundan keyin Misrda vafot etgan (o'zbek manbalarida 865-yil ko'rsatiladi) va Qohirada dafn etilgan deb hisoblanadi; qabri saqlanmagan.
XII asrda asosiy kitobi ikki marta lotin tiliga, XIII asrda ibroniy tiliga tarjima qilingan va O'rta asrlar Yevropasida Ptolemey astronomiyasi bo'yicha asosiy darslikka aylangan; 1493-yilda Ferrarada bosilib chiqqan. Oydagi Alfraganus krateri olim nomi bilan atalgan. 1998-yilda Quvada uning ramziy qabri barpo etilgan, Farg'ona shahridagi markaziy bog' uning nomi bilan ataladi, 2007-yilda Qohiradagi nilomer yonida unga haykal o'rnatilgan.
Karyera
Hayot yo'li
- 798Tug'ilishi
Taxminiy sana. Farg'ona vodiysida, o'zbek an'anasiga ko'ra Quvada tug'ilgan; oilasi haqida ma'lumot saqlanmagan.
- 819Bag'dodga ko'chishi
O'zbek tarixchilari fikricha, xalifa al-Ma'mun saroyi bilan birga Marvdan Bag'dodga kelgan va xalifa astronomlari safiga qo'shilgan.
- 830-yillarMeridian darajasini o'lchash
Al-Ma'mun buyrug'i bilan o'tkazilgan o'lchov natijasini — bir darajaga 56⅔ arab mili — o'z kitobida keltirgan; o'zbek manbalariga ko'ra, o'lchovda o'zi ham qatnashgan.
- 833–857«Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi»
Ptolemey astronomiyasini o'ttiz bobda sodda bayon etgan asosiy asarini yozgan.
- 850-yillarAsturlob haqidagi risola
Asturlobni yasashning geometrik va hisob asoslari bayon etilgan, eng qadimgi saqlangan risolalardan birini yaratgan.
- 861Al-Ja'fariya kanali
Xalifa al-Mutavakkil davrida Muso ibn Shokirning o'g'illari topshirig'i bilan Samarro yaqinida kanal qazishga rahbarlik qilgan; loyihadagi xato tufayli kanal yetarli suv o'tkazmagan.
- 861Qohiradagi nilomer
Ravza orolida Nil suvi sathini o'lchaydigan inshoot uning rahbarligida bitkazilgan; u hozirgacha saqlanib qolgan.
- 861-yildan keyinVafoti
Misrda vafot etgan (o'zbek manbalarida 865-yil) va Qohirada dafn etilgan deb hisoblanadi.
Asarlar
- «Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi»Astronomik asar
«Kitob javomi' ilm an-nujum va usul al-harakat as-samoviya». Ptolemey astronomiyasining o'ttiz bobli sodda bayoni; XII asrda lotin, XIII asrda ibroniy tiliga tarjima qilingan, 1493-yilda Ferrarada, 1669-yilda Amsterdamda arabcha matni bilan nashr etilgan.
- «Shimoliy va janubiy asturlob yasash haqida mukammal kitob»Astronomik asbob haqida risola
Asturlob nazariyasiga oid eng qadimgi saqlangan risolalardan biri: asbobning geometrik va hisob asoslari, aylanalarini chizish uchun jadvallar.
- «Al-Xorazmiy zijiga sharh»Astronomik sharh
Al-Xorazmiyning astronomik jadvallarini asoslab bergan asar; saqlanmagan, ammo al-Hoshimiy, Ibn al-Musanno va Beruniy undan foydalangan.
- «Falaklarning sabablari haqida kitob»Astronomik asar
Osmon sferalari haqidagi asar; undan parcha X asr muallifi Ibn Rusta kitobida saqlangan.
- «Quyosh soatlari yasash haqida kitob»Astronomik asbob haqida risola
Gorizontal quyosh soatlarini yasash haqidagi asar; manbalarda tilga olinadi.
Meros
Al-Farg'oniyning asosiy kitobiga arab tilida al-Qabisiy, al-Juzjoniy va Beruniy sharhlar yozgan. XII asrda uni Ioann Sevilskiy (1135) va Gerard Kremonskiy (1175-yilgacha) lotin tiliga, XIII asrda Yakov Anatoli ibroniy tiliga tarjima qilgan va O'rta asrlarda Yevropa kitobxonlari Ptolemey astronomiyasini ko'pincha shu kitob orqali bilgan: Dante astronomiyaga oid bilimlarini undan olgan deb hisoblanadi, Regiomontan 1464-yilda Paduyada u bo'yicha ma'ruzalar o'qigan. Kristofor Kolumb al-Farg'oniyning bir daraja uzunligi haqidagi qiymatiga tayangan, ammo arab milini qisqaroq rim mili deb o'ylab, Yer aylanasini kichik hisoblagan. Oydagi Alfraganus krateri olim nomi bilan atalgan.
Davr: Abbosiylar xalifaligida ilm-fan gullagan davr, IX asr- Asosiy kitobi Ioann Sevilskiy tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan (1135)
- Kitobning lotincha tarjimasi Ferrarada birinchi marta bosilib chiqqan (1493)
- Yakob Golius kitobning arabcha matnini yangi lotincha tarjimasi bilan Amsterdamda nashr etgan (1669)
- YUNESKO homiyligida tavalludining 1200 yilligi nishonlangan, Quvada ramziy qabri barpo etilgan (1998)
- Qohiradagi Ravza orolida, nilomer yonida olimga haykal o'rnatilgan (2007)