Аҳмад ал-Фарғоний

IX аср астрономи ва муҳандиси, Европада Алфраганус номи билан танилган; унинг Птолемей астрономияси баёни бўлган китоби бир неча аср давомида Шарқ ва Ғарбда асосий қўлланма бўлган.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Астроном
Ҳақиқий исми:: Абул Аббос Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Касир ал-Фарғоний
Туғилган:: тахминан 798 — тахминан 865
Туғилган жой:: Фарғона

Биография

Абул Аббос Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Касир ал-Фарғоний — IX асрда яшаган астроном ва муҳандис, Европада Алфраганус деган лотинлашган исм билан танилган. Туғилган йили аниқ маълум эмас: ўзбек тадқиқотчилари уни тахминан 797–798-йилларга қўяди ва 1998-йилда ЮНЕСКО ҳомийлигида олим таваллудининг 1200 йиллиги нишонланган. «Фарғоний» нисбаси унинг Фарғона водийсидан эканини билдиради; ўзбек анъанасида туғилган жойи Қува деб кўрсатилади. Оиласи ва ёшлиги ҳақида маълумот сақланмаган.

Олимнинг фаолияти Аббосийлар халифалигининг илмий марказлари билан боғлиқ. XI аср андалусиялик олими Саид ал-Андалусий уни халифа ал-Маъмун (813–833) астрономлари қаторида тилга олади, кўп манбалар Бағдоддаги «Байт ал-Ҳикма» («Донишмандлик уйи») билан боғлайди; ўзбек тарихчилари у ал-Маъмун саройи билан бирга 819-йилда Марвдан Бағдодга келган деб ҳисоблайди. Бошқа тадқиқотчилар унинг ижодини халифалик пойтахти Самаррога кўчган даврга (836-йилдан кейин) боғлайди.

Асосий асари — «Самовий ҳаракатлар ва умумий илми нужум китоби» тахминан 833–857-йиллар орасида ёзилган. Ўттиз бобдан иборат бу китоб Птолемей астрономиясини мураккаб ҳисоб-китобларсиз, равон тилда баён этади: унда турли халқларнинг тақвимлари, осмон сфералари, етти иқлим ва уларнинг шаҳарлари, Қуёш, Ой ва сайёралар ҳаракати, қўзғалмас юлдузлар, ёритгичларнинг узоқлиги ва катталиги, тутилишлар ҳақида сўз боради. Китобда ал-Маъмун буйруғи билан ўтказилган меридиан бир даражасини ўлчаш натижаси — 56⅔ араб мили келтирилган.

Ал-Фарғоний астурлоб назариясига бағишланган энг қадимги сақланган рисолалардан бирини ёзган: унда асбобни ясашнинг геометрик ва ҳисоб асослари ҳамда айланаларини чизиш учун жадваллар берилган. У ал-Хоразмийнинг астрономик жадвалларига шарҳ ҳам битган — бу асар сақланмаган, лекин кейинги астрономлар, жумладан Беруний, ундан фойдаланган. Манбаларда унинг фалак сфералари ва қуёш соатлари ҳақидаги китоблари ҳам қайд этилган.

Олим муҳандис сифатида ҳам ишлаган. Халифа ал-Мутаваккил (847–861) даврида Мусо ибн Шокирнинг ўғиллари Муҳаммад ва Аҳмад унга Самарро яқинида қурилаётган ал-Жаъфария шаҳри учун канал қазишни топширган, аммо лойиҳадаги хато туфайли каналга етарли сув кирмаган. Мисрда, Қоҳирадаги Равза оролида унинг раҳбарлигида Нил суви сатҳини ўлчайдиган ниломер барпо этилган (баъзи манбаларга кўра, қайта тикланган); иншоот 861-йилда битказилган ва ҳозиргача сақланиб қолган.

861-йил — ал-Фарғоний ҳаётига оид сўнгги аниқ сана. У шундан кейин Мисрда вафот этган (ўзбек манбаларида 865-йил кўрсатилади) ва Қоҳирада дафн этилган деб ҳисобланади; қабри сақланмаган.

XII асрда асосий китоби икки марта лотин тилига, XIII асрда иброний тилига таржима қилинган ва Ўрта асрлар Европасида Птолемей астрономияси бўйича асосий дарсликка айланган; 1493-йилда Феррарада босилиб чиққан. Ойдаги Алфраганус кратери олим номи билан аталган. 1998-йилда Қувада унинг рамзий қабри барпо этилган, Фарғона шаҳридаги марказий боғ унинг номи билан аталади, 2007-йилда Қоҳирадаги ниломер ёнида унга ҳайкал ўрнатилган.

Карьера

Бағдодда Байт ал-Ҳикма (Донишмандлик уйи)
Астроном

Ҳаёт йўли

798
Туғилиши
Тахминий сана. Фарғона водийсида, ўзбек анъанасига кўра Қувада туғилган; оиласи ҳақида маълумот сақланмаган.
819
Бағдодга кўчиши
Ўзбек тарихчилари фикрича, халифа ал-Маъмун саройи билан бирга Марвдан Бағдодга келган ва халифа астрономлари сафига қўшилган.
830-йиллар
Меридиан даражасини ўлчаш
Ал-Маъмун буйруғи билан ўтказилган ўлчов натижасини — бир даражага 56⅔ араб мили — ўз китобида келтирган; ўзбек манбаларига кўра, ўлчовда ўзи ҳам қатнашган.
833–857
«Самовий ҳаракатлар ва умумий илми нужум китоби»
Птолемей астрономиясини ўттиз бобда содда баён этган асосий асарини ёзган.
850-йиллар
Астурлоб ҳақидаги рисола
Астурлобни ясашнинг геометрик ва ҳисоб асослари баён этилган, энг қадимги сақланган рисолалардан бирини яратган.
861
Ал-Жаъфария канали
Халифа ал-Мутаваккил даврида Мусо ибн Шокирнинг ўғиллари топшириғи билан Самарро яқинида канал қазишга раҳбарлик қилган; лойиҳадаги хато туфайли канал етарли сув ўтказмаган.
861
Қоҳирадаги ниломер
Равза оролида Нил суви сатҳини ўлчайдиган иншоот унинг раҳбарлигида битказилган; у ҳозиргача сақланиб қолган.
861-йилдан кейин
Вафоти
Мисрда вафот этган (ўзбек манбаларида 865-йил) ва Қоҳирада дафн этилган деб ҳисобланади.

Асарлар

«Самовий ҳаракатлар ва умумий илми нужум китоби»
Астрономик асар
«Китоб жавоми' илм ан-нужум ва усул ал-ҳаракат ас-самовия». Птолемей астрономиясининг ўттиз бобли содда баёни; XII асрда лотин, XIII асрда иброний тилига таржима қилинган, 1493-йилда Феррарада, 1669-йилда Амстердамда арабча матни билан нашр этилган.
«Шимолий ва жанубий астурлоб ясаш ҳақида мукаммал китоб»
Астрономик асбоб ҳақида рисола
Астурлоб назариясига оид энг қадимги сақланган рисолалардан бири: асбобнинг геометрик ва ҳисоб асослари, айланаларини чизиш учун жадваллар.
«Ал-Хоразмий зижига шарҳ»
Астрономик шарҳ
Ал-Хоразмийнинг астрономик жадвалларини асослаб берган асар; сақланмаган, аммо ал-Ҳошимий, Ибн ал-Мусанно ва Беруний ундан фойдаланган.
«Фалакларнинг сабаблари ҳақида китоб»
Астрономик асар
Осмон сфералари ҳақидаги асар; ундан парча X аср муаллифи Ибн Руста китобида сақланган.
«Қуёш соатлари ясаш ҳақида китоб»
Астрономик асбоб ҳақида рисола
Горизонтал қуёш соатларини ясаш ҳақидаги асар; манбаларда тилга олинади.

Мерос

Ал-Фарғонийнинг асосий китобига араб тилида ал-Қабисий, ал-Жузжоний ва Беруний шарҳлар ёзган. XII асрда уни Иоанн Севилский (1135) ва Герард Кремонский (1175-йилгача) лотин тилига, XIII асрда Яков Анатоли иброний тилига таржима қилган ва Ўрта асрларда Европа китобхонлари Птолемей астрономиясини кўпинча шу китоб орқали билган: Данте астрономияга оид билимларини ундан олган деб ҳисобланади, Региомонтан 1464-йилда Падуяда у бўйича маърузалар ўқиган. Кристофор Колумб ал-Фарғонийнинг бир даража узунлиги ҳақидаги қийматига таянган, аммо араб милини қисқароқ рим мили деб ўйлаб, Ер айланасини кичик ҳисоблаган. Ойдаги Алфраганус кратери олим номи билан аталган.

Давр: Аббосийлар халифалигида илм-фан гуллаган давр, IX аср

Асосий китоби Иоанн Севилский томонидан лотин тилига таржима қилинган (1135)
Китобнинг лотинча таржимаси Феррарада биринчи марта босилиб чиққан (1493)
Якоб Голиус китобнинг арабча матнини янги лотинча таржимаси билан Амстердамда нашр этган (1669)
ЮНЕСКО ҳомийлигида таваллудининг 1200 йиллиги нишонланган, Қувада рамзий қабри барпо этилган (1998)
Қоҳирадаги Равза оролида, ниломер ёнида олимга ҳайкал ўрнатилган (2007)