Ahmad Donish
Buxoro amirligining yozuvchisi, tarixchisi va ma'rifatparvari; Peterburgga uch elchilik kotibi, «Navodir ul-vaqoye» asari muallifi, davlat islohotlari tarafdori.
Biografiya
Ahmad Donish (to'liq nomi Ahmad Maxdum; Ahmad Kalla va Ahmad Muhandis laqablari bilan ham tanilgan) 1827-yil atrofida Buxoroda tug'ilgan; manbalar tug'ilgan yilini 1827–1829 oralig'ida ko'rsatadi. U kichik masjid imomi — kambag'al mulla oilasida o'sgan. Bolaligida savod chiqarishda onasi yordam bergan, maktabda Qur'on yodlashdan ko'ra ko'cha qissaxonlari va tarixiy rivoyatlar uni ko'proq qiziqtirgan.
Madrasada o'qish bilan birga astronomiya, geometriya, tibbiyot, tarix, adabiyot va musiqani mustaqil o'rgangan, xattotlik va naqqoshlikda mahorat kasb etgan. Uning iste'dodini saroy me'mori payqab, shogirdi qilib olgan. Taxminan 1850-yilda amir Nasrulloning saroyida xattot va naqqosh bo'lib xizmatga kirgan, keyinroq saroy munajjimi vazifasini bajargan hamda amir bilan ulamolar o'rtasida vositachilik qilgan.
Erkin fikrli bo'lgani uchun saroyda yoqtirilmagan: Nasrullo ham, uning vorisi Muzaffar ham uning bilimidan foydalanmoqchi bo'lgan, ammo saroydan uzoqroq tutgan. Shu sabab u Peterburgga yuborilgan Buxoro elchixonalarida uch marta kotib bo'lib qatnashgan: 1857-yil noyabrda, 1869-yil oktabrda va 1874-yil yanvarda. Bu safarlar uni Buxoroning ortda qolganiga va islohotlar zarurligiga ishontirgan; u rus tilini o'rganishni ham yoqlagan.
Donishning islohotlar haqidagi fikrlari «Navodir ul-vaqoye» asarining bir qismi — «Risola dar nazmi tamaddun va ta'avun»da bayon etilgan: u g'aznani tartibga solish, amaldorlarga maosh belgilash va ularning axloqiy talablarini ishlab chiqishni, madrasa dasturiga fan va texnikani kiritishni taklif qilgan. Bu qarashlari uchun diniy doiralarda kofirlikda ayblangan. 1879–1880-yillarda saroydan voz kechgan; amir Muzaffar uning risolasidan norozi bo'lib, 1885-yilda uni G'uzor va Nahrpay singari uzoq viloyatlarga qozi qilib yuborgan. Amir vafotidan keyin Donish Buxoroga qaytgan, umrining qolgan qismini ijodga bag'ishlagan; bir manbaga ko'ra, yangi amir Abdulahad davrida u madrasalardan birining kutubxonasini boshqargan.
Uning eng mashhur asari — «Navodir ul-vaqoye» («Nodir voqealar»): 1875–1882-yillarda yozilgan bu kitobda axloqiy hikoyalar, davlat tuzumi, oila, ilm va safar haqidagi mulohazalar, Rossiyaga safarlar tafsilotlari jamlangan. 1895–1897-yillarda yozilgan tarixiy asarida u Buxoro amirlarining tarixini Doniyol biydan Abdulahad davrigacha bayon qilgan, amirlik tartiblarini va chor mustamlakachiligiga munosabatini tanqid qilgan; shuning uchun asar yashirincha tarqalgan. Donish forsiy (tojikcha) yozgan, g'azal, qasida va ruboiy ham bitgan; uslubi oddiy bo'lib, xalq og'zaki ijodidan olingan tasvirlarga boy.
Buxoroda uning atrofida shoirlar va sozandalar to'planib, adabiy davra tashkil topgan; bu davra Shohin, Hayrat, Dilkash kabi ijodkorlarni birlashtirgan. Donish keyingi Buxoro islohotchilari — Sadriddin Ayniy va Toshxo'ja Asiriyga ta'sir ko'rsatgan. U 1897-yilda Buxoroda vafot etgan. Qo'lyozmalari Toshkent, Dushanbe va Sankt-Peterburgda, ko'proq O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi; 1972-yilda «Tojikfilm» uning hayotiga bag'ishlangan «Tundagi yulduz» filmini suratga olgan.
Karyera
- Buxoro xonligiSaroy xattoti va naqqoshi, munajjim, elchixona kotibi · Buxoro · 1850–1885
Asarlar
- «Navodir ul-vaqoye»Tarixiy-falsafiy va xotira asari
Bosh asari: axloqiy hikoyalar, davlat tuzumi, oila, ilm va safarlar haqida mulohazalar, Rossiyaga safarlar tafsiloti; 1870-yillarning o'rtalaridan 1880-yillar boshigacha yozilgan, bir necha tahrirda saqlangan.
- «Risola dar nazmi tamaddun va ta'avun»Islohotlar risolasi
«Navodir ul-vaqoye»ning bir qismi: davlatni boshqarishni isloh qilish, amaldorlarga maosh va axloqiy talablar belgilash, fanga e'tibor haqidagi takliflar.
- «Risola dar a'moli kura»Ilmiy risola
Glob (yer shari) bilan ishlash haqidagi risola; 1878–1879-yillarga oid.
- «Me'yor ut-tadayyun» (1893)Diniy risola
1893–1894-yillarda yozilgan diniy mavzudagi asar.
- Buxoro amirlari tarixi («Tarjimai ahvoli amironi Buxoroi sharif»)Tarixiy asar
Doniyol biydan Abdulahad davrigacha Buxoro hukmdorlari tarixi, Peterburg safarlari va Buxoro–Rossiya urushlari bayoni; 1895–1897-yillarda yozilgan, yashirincha tarqalgan.
- She'rlarLirika
Asosan g'azal, qasida va ruboiylar; bir qismi nasriy asarlari va tazkiralarda saqlangan.
Hayot yo'li
- taxminan 1827Tug'ilishi
Buxoroda kambag'al mulla — kichik masjid imomi oilasida tug'ilgan; manbalar yilni 1827–1829 oralig'ida ko'rsatadi.
- taxminan 1850Saroy xizmati
Amir Nasrullo saroyida xattot va naqqosh bo'lib ishlay boshlagan, keyin saroy munajjimi bo'lgan.
- 1857Birinchi elchilik
Buxoro elchixonasi kotibi sifatida noyabrda Peterburgga yo'l olgan.
- 1869Ikkinchi elchilik
Oktabrda amir Muzaffar yuborgan elchixona tarkibida yana Peterburgga borgan.
- 1874Uchinchi elchilik
Yanvarda uchinchi marta elchixona kotibi sifatida Peterburgda bo'lgan.
- 1875–1882«Navodir ul-vaqoye»
Bosh asarini, jumladan «Risola dar nazmi tamaddun va ta'avun» risolasini yozgan.
- 1879–1880Saroydan chekinishi
Saroy muhitidan norozi bo'lib, xizmatdan voz kechgan.
- 1885Qozilik va qaytish
Amir Muzaffar uni G'uzor va Nahrpay viloyatlariga qozi qilib yuborgan; amir vafotidan keyin Buxoroga qaytgan.
- 1895–1897Buxoro amirlari tarixi
Buxoro amirlari tarixiga bag'ishlangan asarini yozgan.
- 1897Vafoti
Buxoroda vafot etgan.
Meros
Donish Buxoroda islohotlar va dunyoviy fanlarni o'rganish zarurligini ochiq yozgan birinchi mutafakkirlardan biri bo'lib, keyingi Buxoro ma'rifatparvarlari — Sadriddin Ayniy, Toshxo'ja Asiriy — unga tayanganlar. Uning faoliyati saroy amaldoridan amirlik tartiblarini tanqid qiluvchi tarixchigacha bo'lgan yo'lni ko'rsatadi. Toshkent va Dushanbeda uning nomi bilan atalgan ko'chalar bor; 1972-yilda unga bag'ishlangan «Tundagi yulduz» filmi suratga olingan.
Davr: XIX asr Buxoro amirligi- Peterburgga birinchi elchilik (1857)
- Peterburgga ikkinchi elchilik (1869)
- Peterburgga uchinchi elchilik (1874)
- «Tojikfilm»ning «Tundagi yulduz» filmi (1972)