Аҳмад Дониш

Бухоро амирлигининг ёзувчиси, тарихчиси ва маърифатпарвари; Петербургга уч элчилик котиби, «Наводир ул-вақое» асари муаллифи, давлат ислоҳотлари тарафдори.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Олим
Ҳақиқий исми:: Аҳмад Махдум
Тахаллуси:: Аҳмад Калла, Аҳмад Муҳандис
Туғилган:: тахминан 1827 — 1897
Туғилган жой:: Бухоро

Биография

Аҳмад Дониш (тўлиқ номи Аҳмад Махдум; Аҳмад Калла ва Аҳмад Муҳандис лақаблари билан ҳам танилган) 1827-йил атрофида Бухорода туғилган; манбалар туғилган йилини 1827–1829 оралиғида кўрсатади. У кичик масжид имоми — камбағал мулла оиласида ўсган. Болалигида савод чиқаришда онаси ёрдам берган, мактабда Қуръон ёдлашдан кўра кўча қиссахонлари ва тарихий ривоятлар уни кўпроқ қизиқтирган.

Мадрасада ўқиш билан бирга астрономия, геометрия, тиббиёт, тарих, адабиёт ва мусиқани мустақил ўрганган, хаттотлик ва наққошликда маҳорат касб этган. Унинг истеъдодини сарой меъмори пайқаб, шогирди қилиб олган. Тахминан 1850-йилда амир Насруллонинг саройида хаттот ва наққош бўлиб хизматга кирган, кейинроқ сарой мунажжими вазифасини бажарган ҳамда амир билан уламолар ўртасида воситачилик қилган.

Эркин фикрли бўлгани учун саройда ёқтирилмаган: Насрулло ҳам, унинг вориси Музаффар ҳам унинг билимидан фойдаланмоқчи бўлган, аммо саройдан узоқроқ тутган. Шу сабаб у Петербургга юборилган Бухоро элчихоналарида уч марта котиб бўлиб қатнашган: 1857-йил ноябрда, 1869-йил октабрда ва 1874-йил январда. Бу сафарлар уни Бухоронинг ортда қолганига ва ислоҳотлар зарурлигига ишонтирган; у рус тилини ўрганишни ҳам ёқлаган.

Донишнинг ислоҳотлар ҳақидаги фикрлари «Наводир ул-вақое» асарининг бир қисми — «Рисола дар назми тамаддун ва таъавун»да баён этилган: у ғазнани тартибга солиш, амалдорларга маош белгилаш ва уларнинг ахлоқий талабларини ишлаб чиқишни, мадраса дастурига фан ва техникани киритишни таклиф қилган. Бу қарашлари учун диний доираларда кофирликда айбланган. 1879–1880-йилларда саройдан воз кечган; амир Музаффар унинг рисоласидан норози бўлиб, 1885-йилда уни Ғузор ва Наҳрпай сингари узоқ вилоятларга қози қилиб юборган. Амир вафотидан кейин Дониш Бухорога қайтган, умрининг қолган қисмини ижодга бағишлаган; бир манбага кўра, янги амир Абдулаҳад даврида у мадрасалардан бирининг кутубхонасини бошқарган.

Унинг энг машҳур асари — «Наводир ул-вақое» («Нодир воқеалар»): 1875–1882-йилларда ёзилган бу китобда ахлоқий ҳикоялар, давлат тузуми, оила, илм ва сафар ҳақидаги мулоҳазалар, Россияга сафарлар тафсилотлари жамланган. 1895–1897-йилларда ёзилган тарихий асарида у Бухоро амирларининг тарихини Дониёл бийдан Абдулаҳад давригача баён қилган, амирлик тартибларини ва чор мустамлакачилигига муносабатини танқид қилган; шунинг учун асар яширинча тарқалган. Дониш форсий (тожикча) ёзган, ғазал, қасида ва рубоий ҳам битган; услуби оддий бўлиб, халқ оғзаки ижодидан олинган тасвирларга бой.

Бухорода унинг атрофида шоирлар ва созандалар тўпланиб, адабий давра ташкил топган; бу давра Шоҳин, Ҳайрат, Дилкаш каби ижодкорларни бирлаштирган. Дониш кейинги Бухоро ислоҳотчилари — Садриддин Айний ва Тошхўжа Асирийга таъсир кўрсатган. У 1897-йилда Бухорода вафот этган. Қўлёзмалари Тошкент, Душанбе ва Санкт-Петербургда, кўпроқ Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланади; 1972-йилда «Тожикфилм» унинг ҳаётига бағишланган «Тундаги юлдуз» филмини суратга олган.

Карьера

Бухоро хонлиги
Сарой хаттоти ва наққоши, мунажжим, элчихона котиби · Бухоро · 1850–1885

Асарлар

«Наводир ул-вақое»
Тарихий-фалсафий ва хотира асари
Бош асари: ахлоқий ҳикоялар, давлат тузуми, оила, илм ва сафарлар ҳақида мулоҳазалар, Россияга сафарлар тафсилоти; 1870-йилларнинг ўрталаридан 1880-йиллар бошигача ёзилган, бир неча таҳрирда сақланган.
«Рисола дар назми тамаддун ва таъавун»
Ислоҳотлар рисоласи
«Наводир ул-вақое»нинг бир қисми: давлатни бошқаришни ислоҳ қилиш, амалдорларга маош ва ахлоқий талаблар белгилаш, фанга эътибор ҳақидаги таклифлар.
«Рисола дар аъмоли кура»
Илмий рисола
Глоб (ер шари) билан ишлаш ҳақидаги рисола; 1878–1879-йилларга оид.
«Меъёр ут-тадайюн» (1893)
Диний рисола
1893–1894-йилларда ёзилган диний мавзудаги асар.
Бухоро амирлари тарихи («Таржимаи аҳволи амирони Бухорои шариф»)
Тарихий асар
Дониёл бийдан Абдулаҳад давригача Бухоро ҳукмдорлари тарихи, Петербург сафарлари ва Бухоро–Россия урушлари баёни; 1895–1897-йилларда ёзилган, яширинча тарқалган.
Шеърлар
Лирика
Асосан ғазал, қасида ва рубоийлар; бир қисми насрий асарлари ва тазкираларда сақланган.

Ҳаёт йўли

тахминан 1827
Туғилиши
Бухорода камбағал мулла — кичик масжид имоми оиласида туғилган; манбалар йилни 1827–1829 оралиғида кўрсатади.
тахминан 1850
Сарой хизмати
Амир Насрулло саройида хаттот ва наққош бўлиб ишлай бошлаган, кейин сарой мунажжими бўлган.
1857
Биринчи элчилик
Бухоро элчихонаси котиби сифатида ноябрда Петербургга йўл олган.
1869
Иккинчи элчилик
Октабрда амир Музаффар юборган элчихона таркибида яна Петербургга борган.
1874
Учинчи элчилик
Январда учинчи марта элчихона котиби сифатида Петербургда бўлган.
1875–1882
«Наводир ул-вақое»
Бош асарини, жумладан «Рисола дар назми тамаддун ва таъавун» рисоласини ёзган.
1879–1880
Саройдан чекиниши
Сарой муҳитидан норози бўлиб, хизматдан воз кечган.
1885
Қозилик ва қайтиш
Амир Музаффар уни Ғузор ва Наҳрпай вилоятларига қози қилиб юборган; амир вафотидан кейин Бухорога қайтган.
1895–1897
Бухоро амирлари тарихи
Бухоро амирлари тарихига бағишланган асарини ёзган.
1897
Вафоти
Бухорода вафот этган.

Мерос

Дониш Бухорода ислоҳотлар ва дунёвий фанларни ўрганиш зарурлигини очиқ ёзган биринчи мутафаккирлардан бири бўлиб, кейинги Бухоро маърифатпарварлари — Садриддин Айний, Тошхўжа Асирий — унга таянганлар. Унинг фаолияти сарой амалдоридан амирлик тартибларини танқид қилувчи тарихчигача бўлган йўлни кўрсатади. Тошкент ва Душанбеда унинг номи билан аталган кўчалар бор; 1972-йилда унга бағишланган «Тундаги юлдуз» филми суратга олинган.

Давр: XIX аср Бухоро амирлиги

Петербургга биринчи элчилик (1857)
Петербургга иккинчи элчилик (1869)
Петербургга учинчи элчилик (1874)
«Тожикфилм»нинг «Тундаги юлдуз» филми (1972)