Amir Haydar
Mang'itlardan Buxoro amiri (1799/1800–1826): Shohmurodning o'g'li; uning davrida qo'zg'olonlar, Qo'qon va Xiva bilan kurash, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi kuzatilgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Hayot yillari:
- taxminan 1775 — 1826
- Tug'ilgan joy:
- Buxoro
- Otasi:
- Amir Shohmurod
- Onasi:
- Yulduz begim
- Farzandlar:
- Mir Husayn
Biografiya
Amir Haydar Shohmurodning o'g'li, mang'itlar sulolasidan. Buxoro amirligini 1799-yil oxiri yoki 1800-yildan 1826-yilgacha boshqargan (manbalarda boshlanish yili ikki xil). Ingliz Vikipediyasiga ko'ra u 1775-yilda Buxoroda tug'ilgan va 1826-yil noyabrda shu yerda vafot etgan; Vikimaʼlumotlarda tug'ilgan sana boshqacha ko'rsatilgani uchun bu yerda faqat yil keltirildi.
Uning hukmronlik yillarida mamlakatda tinchlik bo'lmadi: markaz bilan viloyatlar, shuningdek, bir paytlar viloyat bo'lib, endi alohida xonlikka aylangan Xiva va Qo'qon o'rtasida qarama-qarshilik kuchaydi; har uch-olti oyda ichki urush yoki qo'zg'olon bo'lib turgan. Miyonkol, Shahrisabz, Karki va Marvdagi mahalliy kuchlar yana mustaqillikka intildi. Miyonkolda xitoy-qipchoq qabilalari, Shahrisabzda kenagaslar bosh ko'targanda, Haydar ularni bostirdi.
Marvni boshqargan ukasi Dinnosirbek Xiva xoni Eltuzar yordamiga tayanib isyon ko'targach, Haydar unga qarshi qo'shin tortdi; Dinnosirbek Mashhadga qochdi. Haydar Marvni qaytarib olib, aholining bir qismini Zarafshon vodiysiga ko'chirdi va o'rniga turkmanlarni joylashtirdi. 1821–1825-yillarda esa u Miyonkoldagi qo'zg'olon bilan ovora bo'lgan paytda Xiva qo'shini Chorjo'y va Marvga yurish qilib, Marvni vaqtincha egalladi.
Sharqda ham yo'qotishlar bo'ldi: Qo'qon hukmdorlari 1805-yilda Xo'jandni, 1809-yilda Toshkentni, 1816-yilda Turkistonni xonlik tarkibiga kiritdi, 1806–1813-yillarda O'ratepaga, 1806-yilda Jizzaxga, 1821-yilda Samarqandga xavf solishdi. Haydar boshqaruvida mahalliy ayonlarni xorijliklar bilan almashtirish ham bo'lgan; keyinroq tarixchi Ahmad Donish buni o'g'li Nasrulloh davridagi muammolar bilan bog'lagan. Tashqi aloqalarda u Usmonli va Rossiya imperiyalari bilan aloqani saqlagan: 1803-yilda Buxoro elchisi Peterburgda Aleksandr I qabulida bo'lgan, 1815-yilda Napoleon ustidan g'alaba munosabati bilan boshqa elchi yuborilgan.
Amir Haydar 1826-yilda vafot etdi. Avval o'g'li Mir Husayn (1826–1827), so'ngra Nasrulloh amir bo'ldi.
Karyera
- Buxoro amirligiAmir · Buxoro · 1800–1826
Hayot yo'li
- 1799–1800Taxtga chiqishi
Otasi Shohmurod vafotidan so'ng amir bo'lgan.
- 1803Peterburgga elchi
Buxoro elchisi Aleksandr I qabulida bo'lgan.
- 1805–1816Qo'qon yurishlari
Qo'qon Xo'jand (1805), Toshkent (1809) va Turkistonni (1816) egalladi.
- 1815Napoleon g'alabasi
Rossiya podshosini tabriklash uchun elchi yuborilgan.
- 1821–1825Xiva hujumi
Miyonkol qo'zg'oloni vaqtida Xiva qo'shini Chorjo'y va Marvga yurib, Marvni egalladi.
- 1826Vafoti
Vafot etdi; taxtga o'g'li Mir Husayn o'tirgan.