Амир Ҳайдар
Манғитлардан Бухоро амири (1799/1800–1826): Шоҳмуроднинг ўғли; унинг даврида қўзғолонлар, Қўқон ва Хива билан кураш, марказий ҳокимиятнинг заифлашуви кузатилган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
- Ҳаёт йиллари:
- тахминан 1775 — 1826
- Туғилган жой:
- Бухоро
- Отаси:
- Амир Шоҳмурод
- Онаси:
- Юлдуз бегим
- Фарзандлар:
- Мир Ҳусайн
Биография
Амир Ҳайдар Шоҳмуроднинг ўғли, манғитлар сулоласидан. Бухоро амирлигини 1799-йил охири ёки 1800-йилдан 1826-йилгача бошқарган (манбаларда бошланиш йили икки хил). Инглиз Википедиясига кўра у 1775-йилда Бухорода туғилган ва 1826-йил ноябрда шу ерда вафот этган; Викимаълумотларда туғилган сана бошқача кўрсатилгани учун бу ерда фақат йил келтирилди.
Унинг ҳукмронлик йилларида мамлакатда тинчлик бўлмади: марказ билан вилоятлар, шунингдек, бир пайтлар вилоят бўлиб, энди алоҳида хонликка айланган Хива ва Қўқон ўртасида қарама-қаршилик кучайди; ҳар уч-олти ойда ички уруш ёки қўзғолон бўлиб турган. Миёнкол, Шаҳрисабз, Карки ва Марвдаги маҳаллий кучлар яна мустақилликка интилди. Миёнколда хитой-қипчоқ қабилалари, Шаҳрисабзда кенагаслар бош кўтарганда, Ҳайдар уларни бостирди.
Марвни бошқарган укаси Динносирбек Хива хони Элтузар ёрдамига таяниб исён кўтаргач, Ҳайдар унга қарши қўшин тортди; Динносирбек Машҳадга қочди. Ҳайдар Марвни қайтариб олиб, аҳолининг бир қисмини Зарафшон водийсига кўчирди ва ўрнига туркманларни жойлаштирди. 1821–1825-йилларда эса у Миёнколдаги қўзғолон билан овора бўлган пайтда Хива қўшини Чоржўй ва Марвга юриш қилиб, Марвни вақтинча эгаллади.
Шарқда ҳам йўқотишлар бўлди: Қўқон ҳукмдорлари 1805-йилда Хўжандни, 1809-йилда Тошкентни, 1816-йилда Туркистонни хонлик таркибига киритди, 1806–1813-йилларда Ўратепага, 1806-йилда Жиззахга, 1821-йилда Самарқандга хавф солишди. Ҳайдар бошқарувида маҳаллий аёнларни хорижликлар билан алмаштириш ҳам бўлган; кейинроқ тарихчи Аҳмад Дониш буни ўғли Насруллоҳ давридаги муаммолар билан боғлаган. Ташқи алоқаларда у Усмонли ва Россия империялари билан алоқани сақлаган: 1803-йилда Бухоро элчиси Петербургда Александр I қабулида бўлган, 1815-йилда Наполеон устидан ғалаба муносабати билан бошқа элчи юборилган.
Амир Ҳайдар 1826-йилда вафот этди. Аввал ўғли Мир Ҳусайн (1826–1827), сўнгра Насруллоҳ амир бўлди.
Карьера
- Бухоро амирлигиАмир · Бухоро · 1800–1826
Ҳаёт йўли
- 1799–1800Тахтга чиқиши
Отаси Шоҳмурод вафотидан сўнг амир бўлган.
- 1803Петербургга элчи
Бухоро элчиси Александр I қабулида бўлган.
- 1805–1816Қўқон юришлари
Қўқон Хўжанд (1805), Тошкент (1809) ва Туркистонни (1816) эгаллади.
- 1815Наполеон ғалабаси
Россия подшосини табриклаш учун элчи юборилган.
- 1821–1825Хива ҳужуми
Миёнкол қўзғолони вақтида Хива қўшини Чоржўй ва Марвга юриб, Марвни эгаллади.
- 1826Вафоти
Вафот этди; тахтга ўғли Мир Ҳусайн ўтирган.