Amir Nasrulloh
Mang'itlar sulolasidan Buxoro amiri (1827–1860): Qo'qon va Shahrisabzga qarshi urushlar olib borgan, doimiy qo'shin tuzgan, 1842-yilda ingliz zobitlari Stoddart va Konollini qatl ettirgan hukmdor.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Harbiy
- Haqiqiy ismi:
- Sayyid Nasrulloh Bahodirxon
- Tug'ilgan:
- 1806 — 1860
- Tug'ilgan joy:
- Buxoro
- Otasi:
- Amir Haydar
- Farzandlar:
- Muzaffar
Biografiya
Nasrulloh 1806-yilda Buxoroda mang'itlar sulolasidan bo'lgan Buxoro hukmdori Amir Haydar oilasida, uning uchinchi o'g'li bo'lib tug'ilgan. Otasi uni yoshligidanoq davlat boshqaruviga jalb qilgan: 1821-yilda shahzoda Miyonkoldagi qo'zg'olonni bostirishga yuborilgan qo'shinga boshchilik qilib, qo'zg'olonchilar qo'lidagi Kattaqo'rg'onni egallagan. Qo'zg'olonchilarga nisbatan shafqatsiz jazo chorasi uning xalq orasida «qassob» laqabini olishiga sabab bo'lgan. O'sha yilning kuzidan Qarshi hokimi etib tayinlangan.
1826-yilda Amir Haydar vafot etgach, taxtga ketma-ket akalari Mir Husayn (1826-yil oktabr–dekabr) va Mir Umar (1826-yil dekabrdan 1827-yil apreligacha) o'tirgan. Nasrulloh nufuzli qo'shbegi Hakimning yordamida hokimiyatni qo'lga olib, 1827-yil aprelida amir bo'lgan.
Ichki siyosatda markaziy hokimiyatni mustahkamlashga intilgan. 1837–1838-yillarda qo'shbegi Muhammad Hakimni qatl ettirib, bu lavozimni bekor qilgan va uning o'rniga qabilalarga bog'liq bo'lmagan vazirlarni tayinlagan. Qojar Eronidagi qo'shinni namuna qilib, doimiy sarbozlar qo'shini tuzgan; uni Eron qochqini Abdusamad o'qitgan. Qo'shin tarkibida to'plar ham bo'lgan.
Qo'shni xonliklar bilan urushlar uning hukmronligining asosiy mazmunini tashkil etgan. 1841–1842-yillarda Qo'qon xonligiga qarshi yurish qilib, Xo'jand va O'ratepani egallagan, 1842-yilda Qo'qonni ishg'ol etgan; shu paytda shoira Nodirabegim va xon oilasining a'zolari qatl etilgan. Shahrisabz hukmdorlari bilan kurash yillar davomida cho'zilgan va 1856-yilda shahar bo'ysundirilgan.
Rossiya imperiyasi bilan elchilik va savdo aloqalarini saqlagan: 1841–1842-yillarda Butenev, 1858-yilda Ignatyev boshchiligidagi elchilar Buxoroda bo'lgan. Britaniya bilan munosabatlar esa 1842-yilda Buxoroda uzoq vaqt asirlikda saqlangan ingliz zobitlari Charlz Stoddart va Artur Konollining qatl etilishi tufayli yomonlashgan; 1843-yilda ularning taqdirini bilgani kelgan Jozef Volf qamoqqa olinib, keyin ozod etilgan.
Nasrulloh 1860-yil kuzida vafot etgan; taxtni o'g'li Muzaffar egallagan. Bir rivoyatga ko'ra, uni Shahrisabz hukmdorining qizi bo'lgan xotini zaharlagan.
Karyera
Hayot yo'li
- 1821Miyonkol yurishi
Miyonkoldagi qo'zg'olonchilarga qarshi Buxoro qo'shiniga boshchilik qilib, Kattaqo'rg'onni egallagan.
- 1821Qarshi hokimi
O'sha yilning kuzidan otasi tomonidan Qarshi hokimi etib tayinlangan.
- 1827Buxoro amiri
Qo'shbegi Hakim yordamida taxtni egallab, aprel oyida amir bo'lgan.
- 1837Sarbozlar qo'shini
Eron qo'shini namunasida to'plarni ham o'z ichiga olgan doimiy qo'shin tuzgan.
- 1837–1838Qo'shbegi lavozimining bekor qilinishi
Muhammad Hakimni qatl ettirib, qo'shbegi o'rniga qabila zodagonlariga bog'liq bo'lmagan vazirlarni tayinlagan.
- 1841–1842Qo'qon bilan urush
Xo'jand va O'ratepani egallagan, 1842-yilda Qo'qonni ishg'ol etgan.
- 1842Stoddart va Konollining qatl etilishi
Buxoroda asirlikda bo'lgan ikki ingliz zobitini qatl ettirgan.
- 1843Jozef Volfning qamalishi
Zobitlarning taqdirini bilgani kelgan Volf qamoqqa olingan, keyinroq ozod etilgan.
- 1856Shahrisabzning bo'ysundirilishi
Ko'p yillik kurashdan so'ng Shahrisabzni bo'ysundirgan.
- 1858Ignatyev elchixonasi
Nikolay Ignatyev boshchiligidagi rus elchilarini Buxoroda qabul qilgan.
- 1860Vafoti
Kuzda vafot etgan; taxtni o'g'li Muzaffar egallagan.
Meros
Nasrulloh davrida Buxoro amirligida markaziy hokimiyat va doimiy qo'shin mustahkamlandi, biroq mamlakat Rossiya va Britaniya manfaatlari to'qnashuvi hududida qoldi: 1868-yilda, o'g'li Muzaffar davrida, Buxoro Rossiya imperiyasining vassaliga aylandi. Sovet va rus tarixshunosligida u «amiri qassob» laqabi bilan tilga olinadi.
Davr: Buxoro amirligi, XIX asr- Charlz Stoddart va Artur Konollining qatl etilishi (1842)
- Shahrisabzning bo'ysundirilishi (1856)
- Muzaffarning taxtga chiqishi (1860)