Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Ashurali Zohiriy
Tuzatish taklif qilish

Ashurali Zohiriy

Qo'qonlik jadid ma'rifatparvari, o'qituvchi, jurnalist va tilshunos; o'zbek tilidagi birinchi imlo darsligi muallifi, 1937-yilda qatag'on qurboni.

Faoliyat:
Pedagog, Yozuvchi
Tug'ilgan:
1885 — 28 dekabr 1937
Tug'ilgan joy:
Qo'qon, Farg'ona

Biografiya

Ashurali Zohiriy 1885-yilda Qo'qon yaqinidagi Oyim qishlog'ida tug'ilgan. Avval eski usuldagi maktabda, so'ng Qo'qondagi Muhammad Alixon (Madalixon) madrasasida o'qigan; arab va fors tillarini, sharq va o'zbek mumtoz adabiyotini chuqur o'rgangan, keyinroq turk, tatar va rus tillarini ham bilgan.

1908–1913-yillarda «usuli jadid» maktabida dars bergan, keyin rus-tuzem maktabida o'zbek tili va adabiyotini o'qitgan. 1912-yilda S. Oqayev bilan «Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob»ni tuzgan, 1916-yilda boshlang'ich sinflar uchun o'zbek tilidagi birinchi imlo darsligi «Imlo»ni Qozonda nashr ettirgan. Qo'qonda «G'ayrat» kutubxonasi va nashriyotini ochgan.

Matbuotda 1914-yildan faol qatnashgan: «Sadoyi Farg'ona» gazetasining birinchi sonida «So'zboshi» maqolasini, shu yili «Ona tili» maqolasini e'lon qilgan. Alisher Navoiyning «Muhokamat ul-lug'atayn» asari ustida matnshunoslik ishi olib borib, uni ko'chirgan va 1916–1917-yillarda nashr ettirgan; «Vaqfiya»ni ham nashrga tayyorlagan, ammo u chop etilmagan. Ahmad Zakiy Validiy Tug'on o'z xotiralarida 1913–1914-yillarda Farg'onada Zohiriyning uyida turganini yozgan.

1917-yilda Turkiston muxtoriyati g'oyasi atrofidagi harakatga qo'shilib, Qo'qonda «El bayrog'i» gazetasi va «Yurt» jurnalida ishlagan; Cho'lpon va boshqa yosh adiblarning she'r va maqolalarini bosgan. O'sha yili sentabrdan o'qituvchilar tayyorlaydigan dorilmuallimda dars bergan. 1921–1930-yillarda «Yangi Farg'ona» gazetasida (1921–1926-yillarda «Farg'ona» nomida chiqqan) adabiyot, til va maorif haqida maqolalar yozgan. Cho'lpon bilan birga «Adabiyot parchalari» xrestomatiyasini (1925) tuzgan va ruscha-o'zbekcha lug'at (1925) yaratgan.

1930-yil oxirida «Botir gapchilar» deb atalgan yashirin millatchilik tashkilotiga a'zolikda ayblanib hibsga olingan va 1931-yil 25-aprelda OGPU sud komissiyasi qarori bilan o'n yilga ozodlikdan mahrum etilgan. 1936-yilda lagerdan qaytgan, biroq nazoratdan chiqmagan. 1937-yil 5-sentabrda yana hibsga olingan va «Milliy ittihod» tashkilotiga aloqadorlikda ayblangan; 4-dekabrda ichki ishlar xalq komissarligi huzuridagi uchlik o'limga hukm qilgan. Hukm 1937-yil 28-dekabrda ijro etilgan.

Zohiriy 1958-yil 15-sentabrda oqlangan. Qo'qonda bir mahalla uning nomi bilan ataladi. Merosi mustaqillik yillarida qayta o'rganila boshlagan.

Ta'lim

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1885
    Oyim qishlog'ida tug'ildi

    Qo'qon yaqinidagi qishloqda tug'ilgan; Madalixon madrasasida o'qigan.

  2. 1908–1913
    Yangi usul maktabida

    Jadid usulidagi maktabda dars bergan.

  3. 1912
    Xrestomatiya

    S. Oqayev bilan «Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob»ni tuzgan.

  4. 1914
    Matbuotda ilk maqolalar

    «Sadoyi Farg'ona»da «So'zboshi», shuningdek «Ona tili» maqolasini e'lon qilgan.

  5. 1916
    «Imlo» darsligi

    Boshlang'ich sinflar uchun o'zbek tilidagi imlo darsligi Qozonda nashr etilgan.

  6. 1916–1917
    Navoiy asari nashri

    «Muhokamat ul-lug'atayn»ni ko'chirib, Qo'qonda chop ettirgan.

  7. 1917
    «El bayrog'i» va «Yurt»

    Turkiston muxtoriyati davrida gazeta va jurnalda ishlagan; dorilmuallimda dars bera boshlagan.

  8. 1921–1930
    «Yangi Farg'ona» gazetasi

    Adabiyot, til va maorif haqida maqolalar yozgan.

  9. 1925
    Xrestomatiya va lug'at

    Cho'lpon bilan «Adabiyot parchalari»ni tuzgan; ruscha-o'zbekcha lug'at yaratgan.

  10. 1930–1936
    Hibs va surgun

    1931-yilda o'n yil muddatga hukm qilingan; 1936-yilda qaytgan.

  11. 1937
    Qatl

    5-sentabrda qayta hibsga olingan, 28-dekabrda otib tashlangan.

  12. 1958
    Oqlandi

    15-sentabrda oqlangan.

Asarlar

  • «Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob» (1912)
    Darslik (xrestomatiya)

    S. Oqayev bilan birga yangi usul maktablari uchun tuzilgan, badiiy va o'gitli namunalar to'plami.

  • «Ona tili» (1914)
    Maqola

    Navoiyning «Muhokamat ul-lug'atayn»i o'zbek tili tarixidagi o'rni haqida.

  • «So'zboshi» (1914)
    Maqola

    «Sadoyi Farg'ona» gazetasining birinchi sonida; milliy matbuot va adabiyotning ahamiyati haqida.

  • «Imlo» (1916)
    Darslik

    Boshlang'ich sinflar uchun o'zbek tilidagi birinchi imlo darsligi; Qozonda chiqqan.

  • «Muhokamat ul-lug'atayn» nashri (1917)
    Matn nashri

    Navoiy asarining Zohiriy ko'chirgan matni Qo'qonda bosilgan.

  • «Adabiyot parchalari» (1925)
    Xrestomatiya

    Cho'lpon bilan birga tuzilgan; Navoiy, Bobur, Muqimiydan zamondosh adiblargacha namunalar.

  • Ruscha-o'zbekcha lug'at (1925)
    Lug'at

    Rus tilidan o'zbek tiliga tarjima uchun lug'at.

Meros

Zohiriy Turkistondagi jadidchilik harakatining Farg'ona vodiysidagi yetakchilaridan biri sifatida tanilgan: u yangi usul maktablari uchun darsliklar tuzgan, o'zbek tilida imlo darsligini yaratgan va milliy matbuot orqali ona tili va adabiyot e'tiborini targ'ib qilgan. 1937-yilda otilgan, 1958-yilda oqlangan; merosi mustaqillik yillarida qayta o'rganila boshlagan. Qo'qonda bir mahalla uning nomi bilan ataladi.

Davr: XX asr boshlari, Turkiston jadidchiligi
  • «Sadoyi Farg'ona» gazetasining birinchi soni (1914)
  • «El bayrog'i» va «Yurt» (Turkiston muxtoriyati) (1917)
  • OGPU sud komissiyasi hukmi (1931)
  • O'limga hukm ijrosi (1937)
  • Oqlanishi (1958)