Ашурали Зоҳирий

Қўқонлик жадид маърифатпарвари, ўқитувчи, журналист ва тилшунос; ўзбек тилидаги биринчи имло дарслиги муаллифи, 1937-йилда қатағон қурбони.

Маълумот:

Фаолият:: Педагог, Ёзувчи
Туғилган:: 1885 — 28 декабр 1937
Туғилган жой:: Қўқон, Фарғона

Биография

Ашурали Зоҳирий 1885-йилда Қўқон яқинидаги Ойим қишлоғида туғилган. Аввал эски усулдаги мактабда, сўнг Қўқондаги Муҳаммад Алихон (Мадалихон) мадрасасида ўқиган; араб ва форс тилларини, шарқ ва ўзбек мумтоз адабиётини чуқур ўрганган, кейинроқ турк, татар ва рус тилларини ҳам билган.

1908–1913-йилларда «усули жадид» мактабида дарс берган, кейин рус-тузем мактабида ўзбек тили ва адабиётини ўқитган. 1912-йилда С. Оқаев билан «Туркий хрестоматия ёхуд терма китоб»ни тузган, 1916-йилда бошланғич синфлар учун ўзбек тилидаги биринчи имло дарслиги «Имло»ни Қозонда нашр эттирган. Қўқонда «Ғайрат» кутубхонаси ва нашриётини очган.

Матбуотда 1914-йилдан фаол қатнашган: «Садойи Фарғона» газетасининг биринчи сонида «Сўзбоши» мақоласини, шу йили «Она тили» мақоласини эълон қилган. Алишер Навоийнинг «Муҳокамат ул-луғатайн» асари устида матншунослик иши олиб бориб, уни кўчирган ва 1916–1917-йилларда нашр эттирган; «Вақфия»ни ҳам нашрга тайёрлаган, аммо у чоп этилмаган. Аҳмад Закий Валидий Туғон ўз хотираларида 1913–1914-йилларда Фарғонада Зоҳирийнинг уйида турганини ёзган.

1917-йилда Туркистон мухторияти ғояси атрофидаги ҳаракатга қўшилиб, Қўқонда «Эл байроғи» газетаси ва «Юрт» журналида ишлаган; Чўлпон ва бошқа ёш адибларнинг шеър ва мақолаларини босган. Ўша йили сентабрдан ўқитувчилар тайёрлайдиган дорилмуаллимда дарс берган. 1921–1930-йилларда «Янги Фарғона» газетасида (1921–1926-йилларда «Фарғона» номида чиққан) адабиёт, тил ва маориф ҳақида мақолалар ёзган. Чўлпон билан бирга «Адабиёт парчалари» хрестоматиясини (1925) тузган ва русча-ўзбекча луғат (1925) яратган.

1930-йил охирида «Ботир гапчилар» деб аталган яширин миллатчилик ташкилотига аъзоликда айбланиб ҳибсга олинган ва 1931-йил 25-апрелда ОГПУ суд комиссияси қарори билан ўн йилга озодликдан маҳрум этилган. 1936-йилда лагердан қайтган, бироқ назоратдан чиқмаган. 1937-йил 5-сентабрда яна ҳибсга олинган ва «Миллий иттиҳод» ташкилотига алоқадорликда айбланган; 4-декабрда ички ишлар халқ комиссарлиги ҳузуридаги учлик ўлимга ҳукм қилган. Ҳукм 1937-йил 28-декабрда ижро этилган.

Зоҳирий 1958-йил 15-сентабрда оқланган. Қўқонда бир маҳалла унинг номи билан аталади. Мероси мустақиллик йилларида қайта ўрганила бошлаган.

Таълим

Муҳаммад Алихон (Мадалихон) мадрасаси (Қўқон)
Мадраса · Қўқон

Карьера

«Эл байроғи» газетаси
Ходим · Қўқон · 1917–1918
«Янги Фарғона» газетаси
Адабий ходим · Қўқон · 1921–1930

Ҳаёт йўли

1885
Ойим қишлоғида туғилди
Қўқон яқинидаги қишлоқда туғилган; Мадалихон мадрасасида ўқиган.
1908–1913
Янги усул мактабида
Жадид усулидаги мактабда дарс берган.
1912
Хрестоматия
С. Оқаев билан «Туркий хрестоматия ёхуд терма китоб»ни тузган.
1914
Матбуотда илк мақолалар
«Садойи Фарғона»да «Сўзбоши», шунингдек «Она тили» мақоласини эълон қилган.
1916
«Имло» дарслиги
Бошланғич синфлар учун ўзбек тилидаги имло дарслиги Қозонда нашр этилган.
1916–1917
Навоий асари нашри
«Муҳокамат ул-луғатайн»ни кўчириб, Қўқонда чоп эттирган.
1917
«Эл байроғи» ва «Юрт»
Туркистон мухторияти даврида газета ва журналда ишлаган; дорилмуаллимда дарс бера бошлаган.
1921–1930
«Янги Фарғона» газетаси
Адабиёт, тил ва маориф ҳақида мақолалар ёзган.
1925
Хрестоматия ва луғат
Чўлпон билан «Адабиёт парчалари»ни тузган; русча-ўзбекча луғат яратган.
1930–1936
Ҳибс ва сургун
1931-йилда ўн йил муддатга ҳукм қилинган; 1936-йилда қайтган.
1937
Қатл
5-сентабрда қайта ҳибсга олинган, 28-декабрда отиб ташланган.
1958
Оқланди
15-сентабрда оқланган.

Асарлар

«Туркий хрестоматия ёхуд терма китоб» (1912)
Дарслик (хрестоматия)
С. Оқаев билан бирга янги усул мактаблари учун тузилган, бадиий ва ўгитли намуналар тўплами.
«Она тили» (1914)
Мақола
Навоийнинг «Муҳокамат ул-луғатайн»и ўзбек тили тарихидаги ўрни ҳақида.
«Сўзбоши» (1914)
Мақола
«Садойи Фарғона» газетасининг биринчи сонида; миллий матбуот ва адабиётнинг аҳамияти ҳақида.
«Имло» (1916)
Дарслик
Бошланғич синфлар учун ўзбек тилидаги биринчи имло дарслиги; Қозонда чиққан.
«Муҳокамат ул-луғатайн» нашри (1917)
Матн нашри
Навоий асарининг Зоҳирий кўчирган матни Қўқонда босилган.
«Адабиёт парчалари» (1925)
Хрестоматия
Чўлпон билан бирга тузилган; Навоий, Бобур, Муқимийдан замондош адибларгача намуналар.
Русча-ўзбекча луғат (1925)
Луғат
Рус тилидан ўзбек тилига таржима учун луғат.

Мерос

Зоҳирий Туркистондаги жадидчилик ҳаракатининг Фарғона водийсидаги етакчиларидан бири сифатида танилган: у янги усул мактаблари учун дарсликлар тузган, ўзбек тилида имло дарслигини яратган ва миллий матбуот орқали она тили ва адабиёт эътиборини тарғиб қилган. 1937-йилда отилган, 1958-йилда оқланган; мероси мустақиллик йилларида қайта ўрганила бошлаган. Қўқонда бир маҳалла унинг номи билан аталади.

Давр: XX аср бошлари, Туркистон жадидчилиги

«Садойи Фарғона» газетасининг биринчи сони (1914)
«Эл байроғи» ва «Юрт» (Туркистон мухторияти) (1917)
ОГПУ суд комиссияси ҳукми (1931)
Ўлимга ҳукм ижроси (1937)
Оқланиши (1958)