
Domla Hindistoniy
Qo'qonlik islom olimi va mudarris, Hindistonda tahsil olgan; Sovet davrida bir necha bor qamalgan, Tojikistonda tarjima va tafsir bilan shug'ullangan, Qur'on tarjimasi muallifi.
- Faoliyat:
- Diniy arbob, Olim, Pedagog
- Haqiqiy ismi:
- Muhammadjon Rustam o'g'li
- Taxallusi:
- Hoji Hindistoniy, Mavlaviy Hindistoniy, Hoji domla
- Hayot yillari:
- 1892 — 1989
- Tug'ilgan joy:
- Farg'ona
Biografiya
Muhammadjon Rustam o'g'li — Hoji Hindistoniy, Mavlaviy Hindistoniy, Hoji domla, Hazrati Mavlaviy kabi nomlar bilan ham eslanadigan islom olimi. U 1892-yilda Qo'qon viloyatiga qarashli Chorbog' qishlog'ida, Xoja Muhammad Vali qabristoni yaqinida tug'ilgan. Ota-onasi ham ilm ahlidan bo'lib, o'g'lini bolalikdan o'qitishga jiddiy kirishgan; o'n to'rt yoshida Muhammadjon Qur'onni to'liq yod olib, hofiz bo'lgan.
Ilm yo'li Qo'qon va Buxoro madrasalaridan boshlangan, so'ng Afg'onistondagi Balx hamda Mozori Sharif shaharlarida davom etgan. Ustozlarining maslahati bilan Hindistonga yo'l olgan Muhammadjon Ajmerdagi «Usmoniya» madrasasida yana sakkiz yil o'qigan; «Hindistoniy» taxallusi shu davrdan qolgan. Vataniga 1929-yilda qaytgan.
Sovet tuzumi davrida u bir necha marta jazoga tortilgan. Manbalarga ko'ra, 1932-yilda «sinfiy dushman» deb e'lon qilinib, bir yil qamoqda yotgan. 1933-yilda ozod bo'lgach, ta'qibdan qochib tez-tez yashash joyini o'zgartirgan. Keyin unga «chet ellarda tahsil olgani» ayb qilib qo'yilib, uch yilga hukm qilingan va Sverdlovsk viloyatidagi lagerda mehnat qilgan. 1942-yilda urushda og'ir yaralangan, 1946-yilgacha mehnat lagerlaridan birida ushlab turilgan. Yigirma besh yil muddat esa 1949-yilda «mavjud siyosiy tuzumga qarshi chiqqan» degan ayb bilan berilgan va Qozog'istondagi lagerga jo'natilgan. Biroq u Moskvaga tinmay ariza yozgan, ishi qayta ko'rilgan va to'rt yil uch oy o'tib ozodlikka chiqqan.
Urushdan so'ng Toshkentda joylashgan musulmonlar diniy idorasi (O'rta Osiyo va Qozog'iston bo'yicha) uni Tojikistonga ishga yuborgan. U yerda taxminan ikki yil davomida respublika Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar bo'limida arabcha kitoblarni fors va o'zbek tillariga o'girgan. Zamaxshariyning «Navobig'ul kalim» va «Maqomoti Zamaxshariy» asarlari arabchadan forschaga, Busiriyning «Qasidai Burda»si ham forschaga, Barzanjiyning «Mavludun nabiy»si esa o'zbekchaga tarjima qilingan.
Ko'zi xiralashgan, shifokorlar kitob bilan uzluksiz shug'ullanishni man qilgan. Domla to'plagan ilmini boshqalarga berish pallasi keldi deb bilib, bir necha kitob yozgan. Shulardan biri — «Bayonul Furqon fi tarjimatil Qur'on» nomli Qur'on ma'nolari tarjimasi; uni O'zbekiston Fanlar akademiyasi xodimi Sayfiddin Rafiddinov nashrga tayyorlagan va kitob 2006-yilda «Movarounnahr» nashriyotida bosilgan. Domla Imom Buxoriyning «Al-jomi' as-sahih» to'plamiga, Burhoniddin Marg'inoniyning «Hidoya»siga, Imom A'zamning «Fiqhi akbar»iga, Abdurahmon Jomiyning «Sharhi Mulla»siga va «Mirqotul-mantiq»ka sharh bitgan; «Usuli Shoshiy», «Nurul anvor» va «Muxtasari maoniy»ni o'zbek hamda fors tillariga o'girgan. Abdulqodir Bedil g'azallariga yozgan sharhi ayniqsa e'tirof etilgan. Shogirdlari uning adabiyot, tasavvuf, islom tarixi, fiqh, hadis va tafsirga doir ma'ruzalarini yuzlab magnitofon tasmalariga tushirib olgan.
Muhammadjon Hindistoniy 1989-yilda, taxminan 97 yoshida vafot etgan va o'zi orzu qilganidek, Mavlono Ya'qubi Charxiy mozoriga qo'yilgan. Tug'ilgan joyi haqida manbalar bir-biriga zid: ayrimlari Qo'qon yaqinidagi Chorbog'ni, Vikipediya esa Tojikistondagi Chorbog'ni ko'rsatadi.
Karyera
- O'rta Osiyo va Qozog'iston musulmonlari diniy idorasiDiniy idora orqali Tojikistonga yo'llangan · Toshkent · 1946–…
- Tojikiston Fanlar akademiyasiTarjimon (Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar bo'limi)
Hayot yo'li
- 1892Tug'ilishi
Chorbog' qishlog'i (Qo'qon atrofi).
- 1906Hofizi Qur'on
O'n to'rt yoshida.
- Qo'qon, Buxoro, Balx va Mozori Sharif madrasalari
- Ajmerdagi «Usmoniya» madrasasi
Sakkiz yil tahsil; Hindistoniy taxallusi shundan.
- 1929Yurtga qaytishi
- 1932Birinchi hukm
Bir yilga ozodlikdan mahrum etilgan.
- 1930-yillarUch yillik lager
«Xorijiy davlatlarda o'qigan» degan ayb bilan; Sverdlovsk viloyati.
- 1942Frontda yaralanishi
1946-yilgacha mehnat lagerlarida.
- 1949Ikkinchi qamoq
Yigirma besh yilga hukm; Qozog'iston lageri; to'rt yil uch oydan so'ng ozod etilgan.
- 1950-yillarTojikiston Fanlar akademiyasida tarjimon
Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar bo'limi, taxminan ikki yil.
- 1989Vafoti
Mavlono Ya'qubi Charxiy mozoriga dafn etilgan.
- 2006«Bayonul Furqon» nashri
Vafotidan keyin «Movarounnahr» nashriyotida chop etilgan.
Asarlari
- «Bayonul Furqon fi tarjimatil Qur'on»
Qur'on ma'nolari tarjimasi; 2006-yilda nashr etilgan.
- Zamaxshariy «Navobig'ul kalim» va «Maqomoti Zamaxshariy» tarjimasi
Arabchadan forschaga.
- Barzanjiy «Mavludun nabiy» tarjimasi
O'zbek tiliga.
- Busiriy «Qasidai Burda» tarjimasi
Fors tiliga.
- Bedil g'azallari sharhi
- «Hidoya», «Fiqhi akbar», «Sharhi Mulla», «Mirqotul-mantiq» va boshqa asarlarga sharhlar