
Домла Ҳиндистоний
Қўқонлик ислом олими ва мударрис, Ҳиндистонда таҳсил олган; Совет даврида бир неча бор қамалган, Тожикистонда таржима ва тафсир билан шуғулланган, Қуръон таржимаси муаллифи.
- Фаолият:
- Диний арбоб, Олим, Педагог
- Ҳақиқий исми:
- Муҳаммаджон Рустам ўғли
- Тахаллуси:
- Ҳожи Ҳиндистоний, Мавлавий Ҳиндистоний, Ҳожи домла
- Ҳаёт йиллари:
- 1892 — 1989
- Туғилган жой:
- Фарғона
Биография
Муҳаммаджон Рустам ўғли — Ҳожи Ҳиндистоний, Мавлавий Ҳиндистоний, Ҳожи домла, Ҳазрати Мавлавий каби номлар билан ҳам эсланадиган ислом олими. У 1892-йилда Қўқон вилоятига қарашли Чорбоғ қишлоғида, Хожа Муҳаммад Вали қабристони яқинида туғилган. Ота-онаси ҳам илм аҳлидан бўлиб, ўғлини болаликдан ўқитишга жиддий киришган; ўн тўрт ёшида Муҳаммаджон Қуръонни тўлиқ ёд олиб, ҳофиз бўлган.
Илм йўли Қўқон ва Бухоро мадрасаларидан бошланган, сўнг Афғонистондаги Балх ҳамда Мозори Шариф шаҳарларида давом этган. Устозларининг маслаҳати билан Ҳиндистонга йўл олган Муҳаммаджон Ажмердаги «Усмония» мадрасасида яна саккиз йил ўқиган; «Ҳиндистоний» тахаллуси шу даврдан қолган. Ватанига 1929-йилда қайтган.
Совет тузуми даврида у бир неча марта жазога тортилган. Манбаларга кўра, 1932-йилда «синфий душман» деб эълон қилиниб, бир йил қамоқда ётган. 1933-йилда озод бўлгач, таъқибдан қочиб тез-тез яшаш жойини ўзгартирган. Кейин унга «чет элларда таҳсил олгани» айб қилиб қўйилиб, уч йилга ҳукм қилинган ва Свердловск вилоятидаги лагерда меҳнат қилган. 1942-йилда урушда оғир яраланган, 1946-йилгача меҳнат лагерларидан бирида ушлаб турилган. Йигирма беш йил муддат эса 1949-йилда «мавжуд сиёсий тузумга қарши чиққан» деган айб билан берилган ва Қозоғистондаги лагерга жўнатилган. Бироқ у Москвага тинмай ариза ёзган, иши қайта кўрилган ва тўрт йил уч ой ўтиб озодликка чиққан.
Урушдан сўнг Тошкентда жойлашган мусулмонлар диний идораси (Ўрта Осиё ва Қозоғистон бўйича) уни Тожикистонга ишга юборган. У ерда тахминан икки йил давомида республика Фанлар академиясининг Шарқшунослик институти қўлёзмалар бўлимида арабча китобларни форс ва ўзбек тилларига ўгирган. Замахшарийнинг «Навобиғул калим» ва «Мақомоти Замахшарий» асарлари арабчадан форсчага, Бусирийнинг «Қасидаи Бурда»си ҳам форсчага, Барзанжийнинг «Мавлудун набий»си эса ўзбекчага таржима қилинган.
Кўзи хиралашган, шифокорлар китоб билан узлуксиз шуғулланишни ман қилган. Домла тўплаган илмини бошқаларга бериш палласи келди деб билиб, бир неча китоб ёзган. Шулардан бири — «Баёнул Фурқон фи таржиматил Қуръон» номли Қуръон маънолари таржимаси; уни Ўзбекистон Фанлар академияси ходими Сайфиддин Рафиддинов нашрга тайёрлаган ва китоб 2006-йилда «Мовароуннаҳр» нашриётида босилган. Домла Имом Бухорийнинг «Ал-жоми' ас-саҳиҳ» тўпламига, Бурҳониддин Марғинонийнинг «Ҳидоя»сига, Имом Аъзамнинг «Фиқҳи акбар»ига, Абдураҳмон Жомийнинг «Шарҳи Мулла»сига ва «Мирқотул-мантиқ»ка шарҳ битган; «Усули Шоший», «Нурул анвор» ва «Мухтасари маоний»ни ўзбек ҳамда форс тилларига ўгирган. Абдулқодир Бедил ғазалларига ёзган шарҳи айниқса эътироф этилган. Шогирдлари унинг адабиёт, тасаввуф, ислом тарихи, фиқҳ, ҳадис ва тафсирга доир маърузаларини юзлаб магнитофон тасмаларига тушириб олган.
Муҳаммаджон Ҳиндистоний 1989-йилда, тахминан 97 ёшида вафот этган ва ўзи орзу қилганидек, Мавлоно Яъқуби Чархий мозорига қўйилган. Туғилган жойи ҳақида манбалар бир-бирига зид: айримлари Қўқон яқинидаги Чорбоғни, Википедия эса Тожикистондаги Чорбоғни кўрсатади.
Карьера
- Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идорасиДиний идора орқали Тожикистонга йўлланган · Тошкент · 1946–…
- Тожикистон Фанлар академиясиТаржимон (Шарқшунослик институти қўлёзмалар бўлими)
Ҳаёт йўли
- 1892Туғилиши
Чорбоғ қишлоғи (Қўқон атрофи).
- 1906Ҳофизи Қуръон
Ўн тўрт ёшида.
- Қўқон, Бухоро, Балх ва Мозори Шариф мадрасалари
- Ажмердаги «Усмония» мадрасаси
Саккиз йил таҳсил; Ҳиндистоний тахаллуси шундан.
- 1929Юртга қайтиши
- 1932Биринчи ҳукм
Бир йилга озодликдан маҳрум этилган.
- 1930-йилларУч йиллик лагер
«Хорижий давлатларда ўқиган» деган айб билан; Свердловск вилояти.
- 1942Фронтда яраланиши
1946-йилгача меҳнат лагерларида.
- 1949Иккинчи қамоқ
Йигирма беш йилга ҳукм; Қозоғистон лагери; тўрт йил уч ойдан сўнг озод этилган.
- 1950-йилларТожикистон Фанлар академиясида таржимон
Шарқшунослик институти қўлёзмалар бўлими, тахминан икки йил.
- 1989Вафоти
Мавлоно Яъқуби Чархий мозорига дафн этилган.
- 2006«Баёнул Фурқон» нашри
Вафотидан кейин «Мовароуннаҳр» нашриётида чоп этилган.
Асарлари
- «Баёнул Фурқон фи таржиматил Қуръон»
Қуръон маънолари таржимаси; 2006-йилда нашр этилган.
- Замахшарий «Навобиғул калим» ва «Мақомоти Замахшарий» таржимаси
Арабчадан форсчага.
- Барзанжий «Мавлудун набий» таржимаси
Ўзбек тилига.
- Бусирий «Қасидаи Бурда» таржимаси
Форс тилига.
- Бедил ғазаллари шарҳи
- «Ҳидоя», «Фиқҳи акбар», «Шарҳи Мулла», «Мирқотул-мантиқ» ва бошқа асарларга шарҳлар