Furqat

Furqat (asl ismi Zokirjon Xolmuhammad o'g'li) Qo'qonda, Mulla Xolmuhammad oilasida tug'ilgan. Uning tug'ilgan yili manbalarda turlicha: sovet davri ensiklopediyalari 1858-yilni, O'zbekiston milliy ensiklopediyasi 1859-yilni ko'rsatadi. Otasi mayda savdo va hunarmandchilik bilan kun ko'rgan, o'qimishli, adabiyotga ixlosmand kishi bo'lib, o'zi ham she'r yozgan. Zokirjon mahalla maktabida savod chiqargan, mudarris va kotiblardan arab tili hamda xattotlikni o'rgangan. O'zi yozgan tarjimai holiga ko'ra, to'qqiz yoshida ilk misralarini bitib, muallimining maqtoviga sazovor bo'lgan.

1873-yilda Qo'qondagi madrasaga kirib, Alisher Navoiy va fors shoirlari merosini o'rgangan, fors tilini mukammal egallagan. 1875–1876-yillarda Qo'qon xonligidagi qonli voqealar tufayli madrasa yopilgach, tahsili uzilib qolgan. 1876-yilda savdogar tog'asining iltimosi bilan Yangi Marg'ilonga (hozirgi Farg'ona) borib, uning savdo ishlariga yordamlashgan, keyin o'zi ham kichik do'kon ochgan va odamlarning arizalarini yozib berib mirzalik qilgan. Shu yerda g'azallariga «Furqat» («ayriliq») taxallusini qo'ya boshlagan va shoir sifatida tanilgan.

1880-yillar boshida Qo'qonga qaytib, uylangan va asosan ijod bilan shug'ullangan. Muqimiy va Muhyi atrofidagi Zavqiy, Nodim, Nisbat, Muhayyir kabi shoirlar davrasiga qo'shilib, ularning adabiy majlislarida qatnashgan. Bu yillarda ko'plab ishqiy g'azal va muxammaslar, Navoiy g'azallariga taxmis va naziralar yozgan; ayrim she'rlarida xalqning huquqsizligi va qashshoqligidan nolish, xonlik tugatilgach taxtdan ayrilgan Xudoyorxon tilidan bitilgan muxammas kabi zamon mavzulari paydo bo'lgan. O'z ma'lumotiga ko'ra, «Hammomi xayol» risolasini, «Nuh manzar» she'riy kitobini yozgan, «Chor darvesh» hikoyatini forschadan tarjima qilgan va she'rlarini ilk bor to'plamga jamlagan, biroq bu asarlar hozirgacha topilmagan. Taxminan 1886–1887-yillarda Marg'ilonda yashagan.

1889-yil boshida Toshkentga yo'l olib, Xo'jandda Toshxo'ja Asiriy boshliq shoirlar bilan uchrashgan, iyun oyida Toshkentga yetib kelib, Ko'kaldosh madrasasidagi hujralardan biriga joylashgan. Bir muddat «Farhat» («shodlik») taxallusi bilan ham yozgan. Toshkentda rus ziyolilari va yevropacha turmush bilan tanishgan, gimnaziya, teatr, konsert va ko'rgazmalarda bo'lgan. Bu taassurotlar «Ilm xosiyati», «Gimnaziya», «Vistavka xususida», «Akt majlisi xususida», «Toshkent shahrida bo'lg'on nag'ma bazmi xususida», «Suvorov» kabi ma'rifatparvarlik ruhidagi asarlarida aks etgan; ular 1890-yillarda «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgan. «Shoir ahvoli va she'r mubolag'asi xususida» asarida she'riyatda hayotiy tasvir masalasini ko'targan.

1890-yildan N. P. Ostroumov muharrirlik qilgan «Turkiston viloyatining gazeti»da rasman ishlab, gazetani tayyorlashda qatnashgan va maqolalar e'lon qilgan; shu bois o'zbek publitsistikasining asoschilaridan biri hisoblanadi. 1891-yilning yanvar–iyun sonlarida gazetada uning «Xo'qandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti, o'zi yozg'oni» nomli tarjimai holi chiqqan. 1891-yil mayida Samarqandga borib, Mirzo Buxoriy hovlisida turgan, qadimiy obidalarni ko'rgan, so'ng Buxoroda bo'lgan.

1891-yil iyulida Marv, Ashxobod, Boku va Batumi orqali Istanbulga jo'nagan. Yurtini nega tark etgani aniq emas: ayrim ma'lumotlarga ko'ra, u qaytmaydigan qilib chiqarib yuborilgan. Istanbuldan do'stlariga vatan sog'inchiga to'la «Sabog'a xitob» she'riy maktubini yo'llagan, Bolgariya va Yunonistonda bo'lgan. 1892-yil martida dengiz orqali Arabistonga borib, haj qilgan, Makka, Jidda va Madinani ko'rgan, shu safar munosabati bilan «Hajnoma»ni yozgan. So'ng Bombayga kelib, Hindiston bo'ylab sayohat qilgan; «Adashganman» radifli she'rlari, «Kashmirda» va «Bulbul» g'azallari shu yillarga tegishli.

1893-yil martida Kashmir va Tibet orqali Sharqiy Turkistonga o'tib, Yorkentda qolgan va oila qurgan; Katta sovet ensiklopediyasi uning u yerda qolishini u kulgi qilgan zodagonlarning ta'qibi bilan izohlaydi. Tabobatdan xabardor bo'lgani uchun dorivor o'simliklar sotadigan do'kon ochgan, xattotlik bilan shug'ullangan. Safarda boshlagan «Sayohatnoma» ustida ishlagan (bu asar topilmagan), «Masarratnoma», qasida va rus-yapon urushiga bag'ishlangan masnaviy yozgan, fors tilida ham g'azallar bitgan. Toshkentdagi gazetaga xat va maqolalar yuborib turgan; «Hind nayrangbozi Yorkendda» (1905) asari bilan o'zbek matbuotida felyeton janrini boshlab bergan. Vatanga qaytish umidini uzmagan va uning fuqaroligidan chiqmagan.

Furqat 1909-yilda og'ir kasallikdan so'ng Yorkentda vafot etgan va shahardagi Dongdor qabristoniga dafn qilingan; 1990-yilda qabri ustiga maqbara qurilgan. She'rlari ilk bor 1913-yilda Muqimiy she'rlari bilan birga toshbosma bayozda bosilgan, 1959-yilda ikki jildlik «Tanlangan asarlar»i chiqqan, ko'plab g'azallari qo'shiq bo'lib kuylanadi. 1959-yilda «O'zbekfilm» Yo'ldosh A'zamov rejissyorligida u haqida «Furqat» badiiy filmini suratga olgan. Farg'ona viloyatidagi Furqat tumani va Toshkentdagi ko'cha uning nomi bilan ataladi, 2020-yilda Toshkentdagi Adiblar xiyobonida unga haykal o'rnatilgan.