Фурқат

Фурқат (асл исми Зокиржон Холмуҳаммад ўғли) Қўқонда, Мулла Холмуҳаммад оиласида туғилган. Унинг туғилган йили манбаларда турлича: совет даври энсиклопедиялари 1858-йилни, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси 1859-йилни кўрсатади. Отаси майда савдо ва ҳунармандчилик билан кун кўрган, ўқимишли, адабиётга ихлосманд киши бўлиб, ўзи ҳам шеър ёзган. Зокиржон маҳалла мактабида савод чиқарган, мударрис ва котиблардан араб тили ҳамда хаттотликни ўрганган. Ўзи ёзган таржимаи ҳолига кўра, тўққиз ёшида илк мисраларини битиб, муаллимининг мақтовига сазовор бўлган.

1873-йилда Қўқондаги мадрасага кириб, Алишер Навоий ва форс шоирлари меросини ўрганган, форс тилини мукаммал эгаллаган. 1875–1876-йилларда Қўқон хонлигидаги қонли воқеалар туфайли мадраса ёпилгач, таҳсили узилиб қолган. 1876-йилда савдогар тоғасининг илтимоси билан Янги Марғилонга (ҳозирги Фарғона) бориб, унинг савдо ишларига ёрдамлашган, кейин ўзи ҳам кичик дўкон очган ва одамларнинг аризаларини ёзиб бериб мирзалик қилган. Шу ерда ғазалларига «Фурқат» («айрилиқ») тахаллусини қўя бошлаган ва шоир сифатида танилган.

1880-йиллар бошида Қўқонга қайтиб, уйланган ва асосан ижод билан шуғулланган. Муқимий ва Муҳйи атрофидаги Завқий, Нодим, Нисбат, Муҳаййир каби шоирлар даврасига қўшилиб, уларнинг адабий мажлисларида қатнашган. Бу йилларда кўплаб ишқий ғазал ва мухаммаслар, Навоий ғазалларига тахмис ва назиралар ёзган; айрим шеърларида халқнинг ҳуқуқсизлиги ва қашшоқлигидан нолиш, хонлик тугатилгач тахтдан айрилган Худоёрхон тилидан битилган мухаммас каби замон мавзулари пайдо бўлган. Ўз маълумотига кўра, «Ҳаммоми хаёл» рисоласини, «Нуҳ манзар» шеърий китобини ёзган, «Чор дарвеш» ҳикоятини форсчадан таржима қилган ва шеърларини илк бор тўпламга жамлаган, бироқ бу асарлар ҳозиргача топилмаган. Тахминан 1886–1887-йилларда Марғилонда яшаган.

1889-йил бошида Тошкентга йўл олиб, Хўжандда Тошхўжа Асирий бошлиқ шоирлар билан учрашган, июн ойида Тошкентга етиб келиб, Кўкалдош мадрасасидаги ҳужралардан бирига жойлашган. Бир муддат «Фарҳат» («шодлик») тахаллуси билан ҳам ёзган. Тошкентда рус зиёлилари ва европача турмуш билан танишган, гимназия, театр, концерт ва кўргазмаларда бўлган. Бу таассуротлар «Илм хосияти», «Гимназия», «Виставка хусусида», «Акт мажлиси хусусида», «Тошкент шаҳрида бўлғон нағма базми хусусида», «Суворов» каби маърифатпарварлик руҳидаги асарларида акс этган; улар 1890-йилларда «Туркистон вилоятининг газети»да босилган. «Шоир аҳволи ва шеър муболағаси хусусида» асарида шеъриятда ҳаётий тасвир масаласини кўтарган.

1890-йилдан Н. П. Остроумов муҳаррирлик қилган «Туркистон вилоятининг газети»да расман ишлаб, газетани тайёрлашда қатнашган ва мақолалар эълон қилган; шу боис ўзбек публитсистикасининг асосчиларидан бири ҳисобланади. 1891-йилнинг январ–июн сонларида газетада унинг «Хўқандлик шоир Зокиржон Фурқатнинг аҳволоти, ўзи ёзғони» номли таржимаи ҳоли чиққан. 1891-йил майида Самарқандга бориб, Мирзо Бухорий ҳовлисида турган, қадимий обидаларни кўрган, сўнг Бухорода бўлган.

1891-йил июлида Марв, Ашхобод, Боку ва Батуми орқали Истанбулга жўнаган. Юртини нега тарк этгани аниқ эмас: айрим маълумотларга кўра, у қайтмайдиган қилиб чиқариб юборилган. Истанбулдан дўстларига ватан соғинчига тўла «Сабоға хитоб» шеърий мактубини йўллаган, Болгария ва Юнонистонда бўлган. 1892-йил мартида денгиз орқали Арабистонга бориб, ҳаж қилган, Макка, Жидда ва Мадинани кўрган, шу сафар муносабати билан «Ҳажнома»ни ёзган. Сўнг Бомбайга келиб, Ҳиндистон бўйлаб саёҳат қилган; «Адашганман» радифли шеърлари, «Кашмирда» ва «Булбул» ғазаллари шу йилларга тегишли.

1893-йил мартида Кашмир ва Тибет орқали Шарқий Туркистонга ўтиб, Ёркентда қолган ва оила қурган; Катта совет энсиклопедияси унинг у ерда қолишини у кулги қилган зодагонларнинг таъқиби билан изоҳлайди. Табобатдан хабардор бўлгани учун доривор ўсимликлар сотадиган дўкон очган, хаттотлик билан шуғулланган. Сафарда бошлаган «Саёҳатнома» устида ишлаган (бу асар топилмаган), «Масарратнома», қасида ва рус-япон урушига бағишланган маснавий ёзган, форс тилида ҳам ғазаллар битган. Тошкентдаги газетага хат ва мақолалар юбориб турган; «Ҳинд найрангбози Ёркендда» (1905) асари билан ўзбек матбуотида фельетон жанрини бошлаб берган. Ватанга қайтиш умидини узмаган ва унинг фуқаролигидан чиқмаган.

Фурқат 1909-йилда оғир касалликдан сўнг Ёркентда вафот этган ва шаҳардаги Донгдор қабристонига дафн қилинган; 1990-йилда қабри устига мақбара қурилган. Шеърлари илк бор 1913-йилда Муқимий шеърлари билан бирга тошбосма баёзда босилган, 1959-йилда икки жилдлик «Танланган асарлар»и чиққан, кўплаб ғазаллари қўшиқ бўлиб куйланади. 1959-йилда «Ўзбекфилм» Йўлдош Аъзамов режиссёрлигида у ҳақида «Фурқат» бадиий филмини суратга олган. Фарғона вилоятидаги Фурқат тумани ва Тошкентдаги кўча унинг номи билан аталади, 2020-йилда Тошкентдаги Адиблар хиёбонида унга ҳайкал ўрнатилган.