Asosiy qismga o'tish
SHAXS
G'afur G'ulom
Tuzatish taklif qilish

G'afur G'ulom

O'zbek shoiri, nosiri va tarjimoni, O'zbekiston SSR xalq shoiri, «Shum bola» qissasi hamda urush yillaridagi «Sen yetim emassan» she'rining muallifi.

Faoliyat:
Yozuvchi, Shoir, Nosir
Haqiqiy ismi:
G'afur G'ulomov
Tug'ilgan:
10 may 1903(63 yosh) ♉ — 10 iyul 1966
Tug'ilgan joy:
Toshkent
Otasi:
G'ulom Mirza Orif
Onasi:
Toshbibi
Turmush o'rtog'i:
Muharram G'ulomova
Farzandlar:
Ulug' G'ulomov
Olmos Ahmedova (G'ulomova)
Xondamir G'ulomov
Toshxon Yo'ldosheva (G'ulomova)

Biografiya

G'afur G'ulom (asl ismi G'afur G'ulomov) 1903-yil 10-mayda Toshkentning Qo'rg'ontegi mahallasida tug'ilgan. Otasi G'ulom Mirza Orif rus tilini bilgan va o'zi ham she'r yozgan, uyida shahar shoirlari yig'ilib turgan. Bola erta yetim qolgan: to'qqiz yoshida otasidan, ko'p o'tmay onasidan ayrilgan va opa-singillarining tashvishi uning zimmasiga tushgan.

Mahalladagi eski maktab va madrasada, 1916-yildan rus-tuzem maktabida, 1918-yilda «Hayot» maktabida o'qigan. Tirikchilik uchun kosiblik va tunukasozlik qilgan, bosmaxonada harf teruvchi bo'lib ishlagan. O'qituvchilar tayyorlash kursini bitirgach, «Cho'lpon» (1919) va «Hayot» (1924) maktablarida dars bergan, bolalar uyida ishlagan (1926), 1928-yilda «Urfon» maktabiga mudir bo'lgan.

She'rlari 1923-yildan matbuotda chiqa boshlagan. 1928-yildan «Kambag'al dehqon», 1929-yildan «Sharq haqiqati» gazetalarida mas'ul kotib, 1930–1942-yillarda «Mushtum», «Yer yuzi» jurnallari va «Qizil O'zbekiston» gazetasida adabiy xodim bo'lgan. «Dinamo» (1931) va «Tirik qo'shiqlar» (1932) to'plamlari uni yosh shoir sifatida tanitgan. 1930-yillarda nasrga ham qo'l urib, «Netay», «Tirilgan murda», «Yodgor» qissalarini hamda har qanday mushkul ahvoldan chiqib keta oladigan sho'x va ziyrak bola haqidagi avtobiografik «Shum bola» qissasini yozgan. 1992-yilda e'lon qilingan Abdulla Qodiriy ishiga oid hujjatlar orasida adib ijodini millatchilikda ayblagan, G'afur G'ulom ham imzo chekkan taqrizlar bor.

Shoirning eng mashhur she'rlari Ikkinchi jahon urushi yillarida yaratilgan: ota-onasidan ajralib O'zbekistonga keltirilgan bolalarga bag'ishlangan «Sen yetim emassan» (1942), «Kuzatish», «Sog'inish», «Bizning ko'chada ham bayram bo'lajak». Urush she'rlari jamlangan «Sharqdan kelayotirman» (1943) to'plami 1946-yilda Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan. Urushdan keyingi ilk oylarda yozilgan «Vaqt» she'rini O'zbekiston milliy ensiklopediyasi o'zbek falsafiy lirikasidagi yangi bosqich deb ataydi.

1943-yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy a'zosi etib saylangan va umrining oxirigacha akademiyaning Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim bo'lib ishlagan. Navoiy, Muqimiy va xalq og'zaki ijodi haqida maqolalar yozgan, Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonini nashrga tayyorlagan. Shekspirning «Otello» va «Qirol Lir» tragediyalarini, Bomarshening «Figaroning uylanishi» komediyasini, Pushkin, Lermontov, Nekrasov, Shevchenko va Mayakovskiy asarlarini o'zbek tiliga o'girgan. 1946-yildan partiya a'zosi bo'lgan, 1963-yilda O'zbekiston SSR xalq shoiri unvonini olgan.

G'afur G'ulom 1966-yil 10-iyulda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. Vafotidan keyin Lenin mukofoti (1970) va «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni (2000) bilan taqdirlangan. Toshkentdagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, metro bekati hamda madaniyat va istirohat bog'i uning nomi bilan ataladi; 1983-yilda uyida muzey ochilgan, 2003-yilda, tavalludining 100 yilligida, bog'da haykali o'rnatilgan. «Shum bola» qissasi asosida 1977-yilda shu nomli film suratga olingan, 2023-yilda esa qissa BBC tuzgan eng yaxshi 100 bolalar kitobi ro'yxatiga kiritilgan.

Karyera

Mukofotlar

Hayot yo'li

  1. 1916–1918
    Rus-tuzem va «Hayot» maktablarida o'qish

    Mahalla maktabi va madrasadan so'ng 1916-yilda rus-tuzem maktabiga, 1918-yilda «Hayot» maktabiga o'qishga kirgan.

  2. 1919–1928
    O'qituvchilik

    O'qituvchilar tayyorlash kursidan so'ng «Cho'lpon» va «Hayot» maktablarida dars bergan, bolalar uyida ishlagan, 1928-yilda «Urfon» maktabiga mudir bo'lgan.

  3. 1923
    Ilk she'rlar

    Birinchi she'rlari matbuotda e'lon qilingan.

  4. 1928–1942
    Gazeta va jurnallarda

    «Kambag'al dehqon» va «Sharq haqiqati» gazetalarida mas'ul kotib, 1930–1942-yillarda «Mushtum», «Yer yuzi» jurnallari va «Qizil O'zbekiston» gazetasida adabiy xodim.

  5. 1931–1932
    Birinchi to'plamlar

    «Dinamo» va «Tirik qo'shiqlar» she'riy to'plamlari chiqqan.

  6. 1942–1943
    Urush yillari she'riyati

    «Sen yetim emassan» she'ri yozilgan, «Sharqdan kelayotirman» to'plami nashr etilgan.

  7. 1943
    Akademik

    O'zbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy a'zosi etib saylangan; umrining oxirigacha Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim bo'lgan.

  8. 1946
    Stalin mukofoti

    «Sharqdan kelayotirman» to'plami uchun taqdirlangan.

  9. 1956–1959
    «Tanlangan asarlar»

    To'rt jildli tanlangan asarlari nashr etilgan.

  10. 1963
    O'zbekiston SSR xalq shoiri

    Faxriy unvon berilgan.

  11. 1966
    Vafoti

    10-iyulda Toshkentda vafot etgan, Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan.

  12. 1970
    Lenin mukofoti

    Vafotidan keyin Lenin mukofoti bilan taqdirlangan.

Asarlar

  • «Dinamo» (1931)
    She'rlar to'plami

    Shoirning ilk to'plamlaridan biri, uni adabiyotga tanitgan.

  • «Tirik qo'shiqlar» (1932)
    She'rlar to'plami

    «Dinamo» bilan birga yosh shoirning o'ziga xos ovozini ko'rsatgan to'plam.

  • «Netay»
    Qissa

    Boylar ermak uchun Buxoro amiri huzuriga olib borgan yetim qiz taqdiri haqida; syujetiga haqiqiy voqea asos qilingan.

  • «Yodgor» (1936)
    Qissa

    Begona bolani tarbiyalagan oddiy inson Jo'ra haqidagi qissa.

  • «Shum bola»
    Avtobiografik qissa

    Har qanday mushkul ahvoldan chiqib keta oladigan sho'x bola sarguzashtlari; 1930-yillarda yozilgan, keyinroq qayta ishlangan. 1977-yilda film suratga olingan, 2023-yilda BBC ro'yxatiga kirgan.

  • «Sen yetim emassan» (1942)
    She'r

    Urush yillarida ota-onasidan ajralib O'zbekistonga keltirilgan bolalarga bag'ishlangan she'r.

  • «Sharqdan kelayotirman» (1943)
    She'rlar to'plami

    Urush yillari she'rlari to'plami; 1946-yilda Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan.

  • «Vaqt» (1945)
    She'r

    Urushdan keyingi ilk oylarda yozilgan falsafiy she'r.

  • «Mening o'g'rigina bolam» (1965)
    Hikoya

    Keyinchalik sahnalashtirilgan va ekranlashtirilgan hajviy hikoya.

  • Shekspirning «Otello» tarjimasi
    Tarjima

    Shekspirning «Otello» va «Qirol Lir» tragediyalarini o'zbek tiliga o'girgan.

Meros

Katta Sovet ensiklopediyasi G'afur G'ulomni Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birga yangi o'zbek she'r tuzilishiga asos solganlar qatorida tilga oladi. Uning Shekspir va rus klassikasidan qilgan tarjimalari o'zbek o'quvchisiga yangi adabiyotni ochgan, «Shum bola» qissasi esa 2023-yilda BBC so'rovida dunyoning eng yaxshi 100 bolalar kitobi qatoriga kirgan. Toshkentdagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, metro bekati, madaniyat va istirohat bog'i hamda Qo'qondagi adabiyot muzeyi uning nomi bilan ataladi.

Davr: XX asr o'rtalari o'zbek sovet adabiyoti
  • Adabiyot va san'at nashriyotiga G'afur G'ulom nomi berilgan (1966)
  • Vafotidan keyin Lenin mukofoti bilan taqdirlangan (1970)
  • «Shum bola» filmi suratga olingan (1977)
  • Toshkentda G'afur G'ulom uy-muzeyi ochilgan (1983)
  • Vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan (2000)
  • Tavalludining 100 yilligi nishonlangan, Toshkentda haykali o'rnatilgan (2003)
  • «Shum bola» BBC ro'yxatiga kiritilgan (2023)