Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Ғафур Ғулом
Тузатиш таклиф қилиш

Ғафур Ғулом

Ўзбек шоири, носири ва таржимони, Ўзбекистон ССР халқ шоири, «Шум бола» қиссаси ҳамда уруш йилларидаги «Сен етим эмассан» шеърининг муаллифи.

Фаолият:
Ёзувчи, Шоир, Носир
Ҳақиқий исми:
Ғафур Ғуломов
Туғилган:
10 май 1903(63 ёш) ♉ — 10 июл 1966
Туғилган жой:
Тошкент
Отаси:
Ғулом Мирза Ориф
Онаси:
Тошбиби
Турмуш ўртоғи:
Муҳаррам Ғуломова
Фарзандлар:
Улуғ Ғуломов
Олмос Аҳмедова (Ғуломова)
Хондамир Ғуломов
Тошхон Йўлдошева (Ғуломова)

Биография

Ғафур Ғулом (асл исми Ғафур Ғуломов) 1903-йил 10-майда Тошкентнинг Қўрғонтеги маҳалласида туғилган. Отаси Ғулом Мирза Ориф рус тилини билган ва ўзи ҳам шеър ёзган, уйида шаҳар шоирлари йиғилиб турган. Бола эрта етим қолган: тўққиз ёшида отасидан, кўп ўтмай онасидан айрилган ва опа-сингилларининг ташвиши унинг зиммасига тушган.

Маҳалладаги эски мактаб ва мадрасада, 1916-йилдан рус-тузем мактабида, 1918-йилда «Ҳаёт» мактабида ўқиган. Тирикчилик учун косиблик ва тунукасозлик қилган, босмахонада ҳарф терувчи бўлиб ишлаган. Ўқитувчилар тайёрлаш курсини битиргач, «Чўлпон» (1919) ва «Ҳаёт» (1924) мактабларида дарс берган, болалар уйида ишлаган (1926), 1928-йилда «Урфон» мактабига мудир бўлган.

Шеърлари 1923-йилдан матбуотда чиқа бошлаган. 1928-йилдан «Камбағал деҳқон», 1929-йилдан «Шарқ ҳақиқати» газеталарида масъул котиб, 1930–1942-йилларда «Муштум», «Ер юзи» журналлари ва «Қизил Ўзбекистон» газетасида адабий ходим бўлган. «Динамо» (1931) ва «Тирик қўшиқлар» (1932) тўпламлари уни ёш шоир сифатида танитган. 1930-йилларда насрга ҳам қўл уриб, «Нетай», «Тирилган мурда», «Ёдгор» қиссаларини ҳамда ҳар қандай мушкул аҳволдан чиқиб кета оладиган шўх ва зийрак бола ҳақидаги автобиографик «Шум бола» қиссасини ёзган. 1992-йилда эълон қилинган Абдулла Қодирий ишига оид ҳужжатлар орасида адиб ижодини миллатчиликда айблаган, Ғафур Ғулом ҳам имзо чеккан тақризлар бор.

Шоирнинг энг машҳур шеърлари Иккинчи жаҳон уруши йилларида яратилган: ота-онасидан ажралиб Ўзбекистонга келтирилган болаларга бағишланган «Сен етим эмассан» (1942), «Кузатиш», «Соғиниш», «Бизнинг кўчада ҳам байрам бўлажак». Уруш шеърлари жамланган «Шарқдан келаётирман» (1943) тўплами 1946-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган. Урушдан кейинги илк ойларда ёзилган «Вақт» шеърини Ўзбекистон миллий энсиклопедияси ўзбек фалсафий лирикасидаги янги босқич деб атайди.

1943-йилда Ўзбекистон Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси этиб сайланган ва умрининг охиригача академиянинг Тил ва адабиёт институтида катта илмий ходим бўлиб ишлаган. Навоий, Муқимий ва халқ оғзаки ижоди ҳақида мақолалар ёзган, Навоийнинг «Фарҳод ва Ширин» достонини нашрга тайёрлаган. Шекспирнинг «Отелло» ва «Қирол Лир» трагедияларини, Бомаршенинг «Фигаронинг уйланиши» комедиясини, Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Шевченко ва Маяковский асарларини ўзбек тилига ўгирган. 1946-йилдан партия аъзоси бўлган, 1963-йилда Ўзбекистон ССР халқ шоири унвонини олган.

Ғафур Ғулом 1966-йил 10-июлда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Вафотидан кейин Ленин мукофоти (1970) ва «Буюк хизматлари учун» ордени (2000) билан тақдирланган. Тошкентдаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, метро бекати ҳамда маданият ва истироҳат боғи унинг номи билан аталади; 1983-йилда уйида музей очилган, 2003-йилда, таваллудининг 100 йиллигида, боғда ҳайкали ўрнатилган. «Шум бола» қиссаси асосида 1977-йилда шу номли филм суратга олинган, 2023-йилда эса қисса BBC тузган энг яхши 100 болалар китоби рўйхатига киритилган.

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1916–1918
    Рус-тузем ва «Ҳаёт» мактабларида ўқиш

    Маҳалла мактаби ва мадрасадан сўнг 1916-йилда рус-тузем мактабига, 1918-йилда «Ҳаёт» мактабига ўқишга кирган.

  2. 1919–1928
    Ўқитувчилик

    Ўқитувчилар тайёрлаш курсидан сўнг «Чўлпон» ва «Ҳаёт» мактабларида дарс берган, болалар уйида ишлаган, 1928-йилда «Урфон» мактабига мудир бўлган.

  3. 1923
    Илк шеърлар

    Биринчи шеърлари матбуотда эълон қилинган.

  4. 1928–1942
    Газета ва журналларда

    «Камбағал деҳқон» ва «Шарқ ҳақиқати» газеталарида масъул котиб, 1930–1942-йилларда «Муштум», «Ер юзи» журналлари ва «Қизил Ўзбекистон» газетасида адабий ходим.

  5. 1931–1932
    Биринчи тўпламлар

    «Динамо» ва «Тирик қўшиқлар» шеърий тўпламлари чиққан.

  6. 1942–1943
    Уруш йиллари шеърияти

    «Сен етим эмассан» шеъри ёзилган, «Шарқдан келаётирман» тўплами нашр этилган.

  7. 1943
    Академик

    Ўзбекистон Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси этиб сайланган; умрининг охиригача Тил ва адабиёт институтида катта илмий ходим бўлган.

  8. 1946
    Сталин мукофоти

    «Шарқдан келаётирман» тўплами учун тақдирланган.

  9. 1956–1959
    «Танланган асарлар»

    Тўрт жилдли танланган асарлари нашр этилган.

  10. 1963
    Ўзбекистон ССР халқ шоири

    Фахрий унвон берилган.

  11. 1966
    Вафоти

    10-июлда Тошкентда вафот этган, Чиғатой қабристонига дафн қилинган.

  12. 1970
    Ленин мукофоти

    Вафотидан кейин Ленин мукофоти билан тақдирланган.

Асарлар

  • «Динамо» (1931)
    Шеърлар тўплами

    Шоирнинг илк тўпламларидан бири, уни адабиётга танитган.

  • «Тирик қўшиқлар» (1932)
    Шеърлар тўплами

    «Динамо» билан бирга ёш шоирнинг ўзига хос овозини кўрсатган тўплам.

  • «Нетай»
    Қисса

    Бойлар эрмак учун Бухоро амири ҳузурига олиб борган етим қиз тақдири ҳақида; сюжетига ҳақиқий воқеа асос қилинган.

  • «Ёдгор» (1936)
    Қисса

    Бегона болани тарбиялаган оддий инсон Жўра ҳақидаги қисса.

  • «Шум бола»
    Автобиографик қисса

    Ҳар қандай мушкул аҳволдан чиқиб кета оладиган шўх бола саргузаштлари; 1930-йилларда ёзилган, кейинроқ қайта ишланган. 1977-йилда филм суратга олинган, 2023-йилда BBC рўйхатига кирган.

  • «Сен етим эмассан» (1942)
    Шеър

    Уруш йилларида ота-онасидан ажралиб Ўзбекистонга келтирилган болаларга бағишланган шеър.

  • «Шарқдан келаётирман» (1943)
    Шеърлар тўплами

    Уруш йиллари шеърлари тўплами; 1946-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган.

  • «Вақт» (1945)
    Шеър

    Урушдан кейинги илк ойларда ёзилган фалсафий шеър.

  • «Менинг ўғригина болам» (1965)
    Ҳикоя

    Кейинчалик саҳналаштирилган ва экранлаштирилган ҳажвий ҳикоя.

  • Шекспирнинг «Отелло» таржимаси
    Таржима

    Шекспирнинг «Отелло» ва «Қирол Лир» трагедияларини ўзбек тилига ўгирган.

Мерос

Катта Совет энсиклопедияси Ғафур Ғуломни Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий билан бирга янги ўзбек шеър тузилишига асос солганлар қаторида тилга олади. Унинг Шекспир ва рус классикасидан қилган таржималари ўзбек ўқувчисига янги адабиётни очган, «Шум бола» қиссаси эса 2023-йилда BBC сўровида дунёнинг энг яхши 100 болалар китоби қаторига кирган. Тошкентдаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, метро бекати, маданият ва истироҳат боғи ҳамда Қўқондаги адабиёт музейи унинг номи билан аталади.

Давр: XX аср ўрталари ўзбек совет адабиёти
  • Адабиёт ва санъат нашриётига Ғафур Ғулом номи берилган (1966)
  • Вафотидан кейин Ленин мукофоти билан тақдирланган (1970)
  • «Шум бола» филми суратга олинган (1977)
  • Тошкентда Ғафур Ғулом уй-музейи очилган (1983)
  • Вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган (2000)
  • Таваллудининг 100 йиллиги нишонланган, Тошкентда ҳайкали ўрнатилган (2003)
  • «Шум бола» BBC рўйхатига киритилган (2023)