G'ulom Zafariy

G'ulom Zafariy 1889-yilda Toshkentning Beshyog'och dahasidagi Kattabog' (Eshonguzar) mahallasida, misgar usta Muzaffar oilasida tug'ilgan; onasi Fayziniso edi. Tug'ilgan yili va joyi haqida manbalar bir xil emas: qizi Siddiqa G'ulomovaning xotirasiga tayangan ayrim tadqiqotlarda 1888-yil va Qo'qon, 1968-yildagi gazeta maqolasi va mahbuslik anketasida esa 1899-yil ko'rsatilgan; ko'pchilik ma'lumotnomalar 1889-yil va Toshkentni keltiradi. U avval eski usul maktabida, so'ng rus-tuzem maktabida o'qigan, Xo'ja Ahmad va Ko'kaldosh madrasalarida tahsil olgan.

1912-yilda O'sh shahrida yangi usul maktabida dars bergan, keyin Toshkentga qaytgan. 1914-yildan Abdulla Avloniy tashkil etgan «Turon» truppasida aktyor va dramaturg bo'lib ishlagan. O'sha yili «Oyna» jurnali va «Sadoyi Farg'ona» gazetasida she'rlari bosilgan, «Baxtsiz shogird» nomli bir pardali pyesasini yozgan. 1918–1921-yillarda bolalar uchun «Bahor», «Gunafsha», «Tilak», «Rahmdil shogird» kabi bir pardali musiqali pyesalar yaratgan; shu sababli u o'zbek bolalar dramaturgiyasining asoschisi sanaladi.

Zafariyning eng mashhur asari — «Halima» musiqali dramasi. Uning birinchi nusxasi 1919-yilda paydo bo'lgan, 1920-yil 14-sentyabrda esa Eski shahardagi «Rohat bog'cha» sahnasida «Turon» truppasi tomonidan, Mannon Uyg'ur rejissyorligida ko'rsatilgan; afishada u besh pardali «opera» deb atalgan. Asar xalq kuylariga qurilgan, musiqa qismini muallifning o'zi sozanda Shorahim Shoumarov va Mulla To'ychi hofiz ko'magida tayyorlagan. Fitrat o'z taqrizida spektaklni opera deb baholagan. Muallif asar ustida keyingi yillarda ham ishlab, uni qayta-qayta boyitgan; o'zbek teatr tarixida «Halima» ilk milliy musiqali drama hisoblanadi.

Zafariy folklor va musiqa bilan ham jiddiy shug'ullangan. 1921–1923-yillarda Buxoro musiqa texnikumida ishlagan, 1921–1922-yillarda Farg'ona vodiysiga folklor ekspeditsiyasi qilib, qo'shiq, maqol va topishmoqlar yozib olgan. Elbek bilan hamkorlikda tuzgan «El ashulalari» to'plami 1925-yilda nashr etilgan. 1920-yillarning o'rtalaridan 1927-yilgacha Termizda musiqa bilim yurtiga rahbarlik qilgan, 1928-yildan Samarqanddagi Musiqa ilmiy-tekshirish institutida ishlagan. U «Sharq musiqalari va cholg'ulari», «Musiqa muammosi», «O'zbek musiqasi to'g'risida» kabi maqolalar muallifi.

1932-yilda Zafariy aksilinqilobiy faoliyatda ayblanib hibsga olingan; 1933-yil 21-mayda OGPU kollegiyasining qaroriga ko'ra uch yilga Sibirga surgun qilingan. U 1935-yilda Toshkentga qaytgan, ish topolmay, bir muddat sabzavot do'konida sotuvchilik qilgan. «Paxtaxon», «Sayil va to'y» kabi operettalar yozgan; Komil Yashin bilan hammuallifligida yaratilgan «Sayil va to'y» 1937-yil may oyida Moskvadagi o'zbek san'ati o'n kunligida «Kolxozda sayil» nomi bilan ko'rsatilgan.

1937-yil 29-oktabrda NKVD xodimlari uni ikkinchi marta hibsga olgan. O'zbekiston SSR NKVD «troyka»si 4-dekabrda uni otuvga hukm qilgan, hukm arxiv ishidagi yozuvga ko'ra 1937-yil 28-dekabrda ijro etilgan. Ayrim nashrlarda qatl sanasi 1938-yil 4-dekabr deb ko'rsatiladi. Qatag'on qurbonlarining ijodini qaytarish 1950-yillar oxiri — 1960-yillar boshida boshlangach, uning nomi «Toshkent oqshomi» gazetasining 1968-yil 1-iyuldagi maxsus sahifasida qayta tilga olingan.