Abdulla Avloniy

Abdulla Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkentning Mergancha mahallasida tug'ilgan. Bobosi Mirne'matboy qo'qonlik bo'lgan, otasi Miravlon to'quvchilik qilib, bozorda bo'z va chit sotgan, onasining ismi Fotima edi; o'sha davr hujjatlarida uning o'zi Mulla Abdulla Avlonov deb yozilgan. Yetti yoshidan O'qchi mahallasidagi eski maktabda savod chiqargan, 1890-yilda shu mahalladagi madrasaga kirgan, keyin Shayxontohurdagi Abdumalikboy madrasasida o'qigan. Oila qashshoq bo'lgani uchun yozda mardikorlik qilib, faqat qishda o'qigan, so'ng o'qishni butunlay tashlab, g'isht quyish, suvoqchilik, pechkachilik va duradgorlik kabi binokorlik hunarlarini egallagan. Shu yillarda Navoiy, Fuzuliy, Sa'diy va Hofiz she'riyatini o'qib, fors tilini o'rgangan va she'r yoza boshlagan.

1900-yilda toshkentlik savdogarning qizi Salomatxonga uylangan. 1904-yilda Mirobodda yangi usuldagi — jadid maktabini ochgan: bu maktabda o'qish-yozish olti oyda o'rgatilishi, jug'rofiya, hisob va tabiatdan dars berilishi haqidagi gap tez orada butun shaharga tarqalgan. Mahalladagi mutaassiblar muallimni dinsizlikda ayblab, maktabni yopdirishgan, Avloniy esa Degrez mahallasida yangi maktab ochgan. 1909-yilda safdoshlari bilan «Jamiyati xayriya» jamiyatini tuzib, kambag'al oilalarning bolalarini o'qitish uchun mablag' yig'gan. O'quvchilari uchun «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» (1912), «Turkiy guliston yoxud axloq» (1913), «Maktab gulistoni» (1916) darsliklarini yozgan, «Adabiyot yoxud milliy she'rlar» to'plamini esa 1909–1916-yillarda juz-juz qilib chiqargan.

Avloniy o'zbek milliy matbuotining ilk tashkilotchilaridan edi. 1907-yil 4-dekabrda uning muharrirligida «Shuhrat» gazetasining birinchi soni chiqqan: gazeta Sapyornaya ko'chasidagi uyida tayyorlangan va o'ninchi sonidan keyin, 1908-yil fevralida yopib qo'yilgan. Shundan so'ng u boshqa kishi nomiga ruxsat olib, «Osiyo» gazetasini chiqara boshlagan, ko'p o'tmay u ham taqiqlangan. 1914–1915-yillarda «Sadoyi Turkiston» gazetasida faol qalam tebratgan, 1914-yilda «Nashriyot», 1916-yilda «Maktab» nashriyot shirkatlarining muassislari qatorida bo'lgan.

1913-yil oxirida Toshkent jadidlari tuzgan «Turon» jamiyati qoshida Avloniy boshchiligida havaskorlar teatr truppasi shakllangan. Uning birinchi spektakli — Mahmudxo'ja Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi «Kolizey» teatrida qo'yilgan. Truppa Farg'ona vodiysi shaharlarida gastrollarda bo'lgan; Avloniy uning uchun «Advokatlik osonmi?», «Pinak», «Biz va siz», «Ikki sevgi» pyesalarini yozgan, tatar va ozarbayjon tillaridan sahna asarlarini tarjima qilgan va o'zi ham rollar ijro etgan. 1916-yilda front orti ishlariga olingan mardikorlarni kuzatish uchun yozgan qo'shiqlari keyinroq «Mardikorlar ashulasi» nomi bilan kitob bo'lib chiqqan.

1917-yil Fevral inqilobidan so'ng «Yashasin xalq jumhuriyati!» shiori ostida «Turon» gazetasini chiqara boshlagan, biroq unda Buxorodagi jaholatni fosh etgan maqola bosilgach, eskicha ulamolar uni dindan chiqqan deb e'lon qilishgan va u muharrirlikdan ketishga majbur bo'lgan. O'sha yili o'qituvchilar uyushmasini tuzgan va Toshkent ishchi va soldat deputatlari Sovetiga saylangan. 1918-yilda Kommunistik partiyaga kirgan, Toshkent Eski shahar ijroiya qo'mitasiga raislik qilgan, «Ishtirokiyun» gazetasini tashkil etib, uning muharriri bo'lgan; Turkiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti va Turkiston Markaziy Ijroiya Komitetiga saylangan.

1919-yil iyunida RSFSR hukumati topshirig'i bilan Afg'onistonga jo'nagan va 1919-yil 28-sentabrdan 1920-yil 20-iyulgacha Hirotda bosh konsul bo'lib ishlagan; bu safar taassurotlari uning «Afg'on sayohati» kundaliklarida qolgan. Betobligi sababli chaqirib olingach, Turkbyuroning madaniyat bo'limini boshqargan va «Kasabachilik harakati» jurnaliga muharrirlik qilgan. 1921-yildan butunlay maorifga o'tgan: Toshkentdagi o'qituvchilar tayyorlaydigan bilim yurtlariga, jumladan xotin-qizlar bilim yurtiga mudirlik qilgan, harbiy maktabda, 1925-yildan esa O'rta Osiyo Kommunistik universiteti va O'rta Osiyo davlat universitetida (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti) dars bergan. 1930-yilda professor bo'lib, pedagogika fakultetining til va adabiyot kafedrasini boshqargan, 1933-yilda 7-sinf uchun adabiyot xrestomatiyasini tuzgan. 1927-yilda «Mehnat qahramoni», 1930-yilda «O'zbekiston xalq maorifi zarbdori» unvonlarini olgan.

Abdulla Avloniy 1934-yil 25-avgustda Toshkentda vafot etgan. U qatag'on qilinmagan bo'lsa-da, asarlari uzoq yillar qayta bosilmagan; ijodi 1960-yillardan o'rganila boshlangan, 1979-yilda «Toshkent tongi» to'plami, 1990-yilda «Afg'on sayohati» kundaliklari nashr etilgan. Mustaqillik yillarida asarlari qayta chop etilgan; Toshkentdagi ko'cha, mahallalar va maktablar hamda pedagoglar malakasini oshirish instituti uning nomini oladi. 2019-yilda uning Afg'onistondagi faoliyati haqida «Avloniy» badiiy filmi ekranga chiqqan, 2020-yilda esa u vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan.