Ғулом Зафарий

Ғулом Зафарий 1889-йилда Тошкентнинг Бешёғоч даҳасидаги Каттабоғ (Эшонгузар) маҳалласида, мисгар уста Музаффар оиласида туғилган; онаси Файзинисо эди. Туғилган йили ва жойи ҳақида манбалар бир хил эмас: қизи Сиддиқа Ғуломованинг хотирасига таянган айрим тадқиқотларда 1888-йил ва Қўқон, 1968-йилдаги газета мақоласи ва маҳбуслик анкетасида эса 1899-йил кўрсатилган; кўпчилик маълумотномалар 1889-йил ва Тошкентни келтиради. У аввал эски усул мактабида, сўнг рус-тузем мактабида ўқиган, Хўжа Аҳмад ва Кўкалдош мадрасаларида таҳсил олган.

1912-йилда Ўш шаҳрида янги усул мактабида дарс берган, кейин Тошкентга қайтган. 1914-йилдан Абдулла Авлоний ташкил этган «Турон» труппасида актёр ва драматург бўлиб ишлаган. Ўша йили «Ойна» журнали ва «Садойи Фарғона» газетасида шеърлари босилган, «Бахтсиз шогирд» номли бир пардали песасини ёзган. 1918–1921-йилларда болалар учун «Баҳор», «Гунафша», «Тилак», «Раҳмдил шогирд» каби бир пардали мусиқали песалар яратган; шу сабабли у ўзбек болалар драматургиясининг асосчиси саналади.

Зафарийнинг энг машҳур асари — «Ҳалима» мусиқали драмаси. Унинг биринчи нусхаси 1919-йилда пайдо бўлган, 1920-йил 14-сентябрда эса Эски шаҳардаги «Роҳат боғча» саҳнасида «Турон» труппаси томонидан, Маннон Уйғур режиссёрлигида кўрсатилган; афишада у беш пардали «опера» деб аталган. Асар халқ куйларига қурилган, мусиқа қисмини муаллифнинг ўзи созанда Шораҳим Шоумаров ва Мулла Тўйчи ҳофиз кўмагида тайёрлаган. Фитрат ўз тақризида спектаклни опера деб баҳолаган. Муаллиф асар устида кейинги йилларда ҳам ишлаб, уни қайта-қайта бойитган; ўзбек театр тарихида «Ҳалима» илк миллий мусиқали драма ҳисобланади.

Зафарий фолклор ва мусиқа билан ҳам жиддий шуғулланган. 1921–1923-йилларда Бухоро мусиқа техникумида ишлаган, 1921–1922-йилларда Фарғона водийсига фолклор экспедицияси қилиб, қўшиқ, мақол ва топишмоқлар ёзиб олган. Элбек билан ҳамкорликда тузган «Эл ашулалари» тўплами 1925-йилда нашр этилган. 1920-йилларнинг ўрталаридан 1927-йилгача Термизда мусиқа билим юртига раҳбарлик қилган, 1928-йилдан Самарқанддаги Мусиқа илмий-текшириш институтида ишлаган. У «Шарқ мусиқалари ва чолғулари», «Мусиқа муаммоси», «Ўзбек мусиқаси тўғрисида» каби мақолалар муаллифи.

1932-йилда Зафарий аксилинқилобий фаолиятда айбланиб ҳибсга олинган; 1933-йил 21-майда ОГПУ коллегиясининг қарорига кўра уч йилга Сибирга сургун қилинган. У 1935-йилда Тошкентга қайтган, иш тополмай, бир муддат сабзавот дўконида сотувчилик қилган. «Пахтахон», «Сайил ва тўй» каби оперетталар ёзган; Комил Яшин билан ҳаммуаллифлигида яратилган «Сайил ва тўй» 1937-йил май ойида Москвадаги ўзбек санъати ўн кунлигида «Колхозда сайил» номи билан кўрсатилган.

1937-йил 29-октабрда НКВД ходимлари уни иккинчи марта ҳибсга олган. Ўзбекистон ССР НКВД «тройка»си 4-декабрда уни отувга ҳукм қилган, ҳукм архив ишидаги ёзувга кўра 1937-йил 28-декабрда ижро этилган. Айрим нашрларда қатл санаси 1938-йил 4-декабр деб кўрсатилади. Қатағон қурбонларининг ижодини қайтариш 1950-йиллар охири — 1960-йиллар бошида бошлангач, унинг номи «Тошкент оқшоми» газетасининг 1968-йил 1-июлдаги махсус саҳифасида қайта тилга олинган.