Hamza Hakimzoda Niyoziy

Hamza Hakimzoda Niyoziy 1889-yil 6-martda (eski uslub bo'yicha 22-fevralda) Qo'qonda tabib oilasida tug'ilgan. Otasi Ibn Yamin Niyoz o'g'li yoshligida dehqonchilik qilgan, so'ng Buxoroda tabobatni o'rganib qaytgan va el orasida «hakimcha» laqabini olgan; o'g'lining «Hakimzoda» («tabibning o'g'li») nisbasi shu laqabdan kelib chiqqan. Onasining ismi Jahonbibi edi. Hamza 1896–1906-yillarda Qo'qonning Solkashon mahallasidagi eski maktab va madrasada, 1908-yilda sakkiz oy Namangandagi madrasada o'qigan. 1909-yilda arab tilini puxta o'rganish niyatida Buxoroga borgan, ammo shahardagi notinchlik sabab u yerdan ketib, qisqa vaqt Kogondagi bosmaxonada ishlagan.

U madrasada o'qib yurgan 1905–1906-yillardayoq she'r yoza boshlagan: mumtoz shoirlarga ergashib bitgan g'azallarini «Nihoniy» taxallusi bilan imzolagan. 1905–1914-yillarda yozilgan o'zbekcha va tojikcha she'rlari 1914-yilda qo'lyozma devonga jamlangan; bu devon shoir vafotidan keyin topilib, nashr etilgan. 1908-yildan u qrim-tatarlarning «Tarjimon», tatarlarning «Vaqt» gazetalarini va Toshkentdagi jadid nashrlarini o'qib, jadidchilik harakatiga qo'shilgan, Munavvarqori Abdurashidxon o'g'lini ma'naviy ustozi deb atagan; ilk she'r va maqolalari ham shu gazeta va jurnallarda bosilgan.

1910-yilda Toshkentda yangi usul maktablarining o'quv dasturlari bilan tanishib, Qashqar mahallasida shunday maktab ochgan. 1911-yilda Qo'qonning Hojibek guzarida kambag'al oilalarning bolalari uchun bepul maktab, 1914-yilda Marg'ilonda yana bir maktab ochgan. Mutaassib ruhoniylar uni dinsizlikda ayblab, maktablarini yopdirishga urinishgan, u esa ularni boshqa joyda qaytadan ochgan. O'quvchilari uchun «Yengil adabiyot», «O'qish kitobi» (1914) va «Qiroat kitobi» (1915) qo'llanmalarini tuzgan. 1913–1914-yillarda Afg'oniston va Hindiston orqali Arabistonga borib haj qilgan, Suriya va Turkiyada bo'lgan.

1914-yildan uning ma'rifatga chorlovchi maqolalari «Sadoyi Turkiston», «Sadoyi Farg'ona» gazetalari va «Oyina» jurnalida chiqa boshlagan. 1915-yilda ilm tufayli baxt topgan kambag'al yigit Olimjon haqidagi «Yangi saodat» qissasi, 1916-yilda ota-onalarning qaysarligi qurboni bo'lgan yosh oshiqlar haqidagi «Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari» dramasi nashr etilgan. 1915–1919-yillarda u «Milliy ashulalar uchun milliy she'rlar majmuasi» umumiy nomi ostida har biri gul nomi bilan atalgan she'riy to'plamlar turkumini chiqargan; sovet adabiyotshunosligi 1919-yilgi «Atirgul» to'plamidagi she'rlarni o'zbek tilidagi proletar she'riyatining ilk namunalari deb baholagan.

Hamza 1917-yilgi inqilobni qo'llab-quvvatlagan. O'sha yili Qo'qondagi rus-tuzem maktabida qisqa muddat dars bergan, «Sho'roi islom» tashkilotida mirza bo'lib ishlagan, «Kengash» va «Hurriyat» jurnallariga muharrirlik qilgan. 1918-yilda Farg'ona viloyati madaniy-maorif bo'limida, 1919-yilda Turkiston fronti siyosiy boshqarmasi qoshidagi sayyor truppada dramaturg va rejissyor bo'lib ishlagan; truppa Qizil Armiya qismlari oldida spektakllar qo'ygan. Sovet manbalari bu truppani Hamza tuzgan deb yozgan, O'zbekiston milliy ensiklopediyasi esa unga G'afur Musaxonov rahbarlik qilganini qayd etadi. Shu yillarda yozgan «Tuhmatchilar jazosi», «Boy ila xizmatchi» (1918), «Farg'ona fojiasi» kabi pyesalarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan. 1920-yilda RKP(b) safiga kirgan va «Dor ush-shafaqa» maktabiga mudirlik qilgan, 1921-yilda Buxoroda teatr truppasini boshqargan, 1921–1924-yillarda Xorazmda kasaba uyushmalarining madaniy-ma'rifiy muassasalarida ishlab, Xo'jaylida qozoq bolalari uchun maktab-internat ochgan; 1924-yilda Farg'ona maorif qo'mitasida xizmat qilgan.

1926-yil 27-fevralda Hamzaga Muhammadsharif So'fizoda bilan bir kunda «O'zbekiston xalq shoiri» unvoni berilgan (ayrim manbalarda «xalq yozuvchisi» deyiladi). Shu yildan u asosan ijod bilan shug'ullangan. Uning eng mashhur sahna asarlari — zukko Maysara poraxo'r qozi va amaldorlarni sharmanda qiladigan «Burungi qozilar yoxud Maysaraning ishi» komediyasi (1926) va «Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallachilar ishi» dramasi (1927); bu yillarda u saylovlar va jahon inqilobi mavzusidagi tashviqot pyesalarini ham yozgan. 1927–1928-yillarda xotin-qizlarni paranjidan chiqarishga qaratilgan «hujum» kampaniyasiga bag'ishlangan she'rlar, jumladan «Tursunoy marsiyasi»ni bitgan. Hamza xalq qo'shiqlarini to'plab, milliy cholg'ularda ijro etgan va o'zi ham o'nlab qo'shiqlar bastalagan; ularning bir qismi 1931-yilda chiqqan «Farg'ona, Buxoro va Xiva qo'shiqlari» to'plamiga kirgan.

1928-yilda partiya topshirig'i bilan Farg'ona viloyatiga qarashli tog' qishlog'i Shohimardonga tashviqot ishlari uchun yuborilgan. U yerda maktab ochgan, xotin-qizlar ozodligini targ'ib qilgan va ziyoratchilar Hazrati Ali qabri deb e'zozlaydigan maqbarani yopishga harakat qilgan; bu mahalliy ruhoniylar va aholining bir qismida keskin norozilik uyg'otgan. 1929-yil 18-martda maqbara yonida olomon Hamzani toshbo'ron qilib o'ldirgan. O'sha yilning iyunida Vodil qishlog'ida o'tgan sudda o'nlab kishi javobgarlikka tortilib, ulardan bir nechasi o'limga hukm qilingan. Hamza Shohimardonda dafn etilgan, qabri ustiga maqbara qurilgan. Qotillik tafsilotlari va uni kim uyushtirgani hozir ham bahsli: sovet talqini aybni diniy mutaassiblarga yuklagan, yozuvchi Nabijon Boqiy kabi ayrim mualliflar esa bu talqinga shubha bildiradi.

Sovet davrida Hamza «o'zbek sovet adabiyotining asoschisi» va inqilob shahidi sifatida ulug'langan. 1931-yilda O'zbek davlat akademik drama teatriga uning nomi berilgan, 1959-yilda Qo'qondagi uyida muzey ochilgan; Oybek u haqida doston, Komil Yashin pyesa va roman yozgan, 1961-yilda «Hamza» badiiy filmi, 1977–1984-yillarda Shuhrat Abbosovning «Olovli yo'llar» ko'p qismli filmi suratga olingan. Uning nomi O'zbekiston SSR Davlat mukofotiga, Toshkentdagi tuman va metro bekatiga, ko'plab ko'cha, maktab va xo'jaliklarga berilgan. Mustaqillikdan keyin uning sovet targ'ibotchisi sifatidagi faoliyati qayta baholanib, nomidagi mukofot bekor qilingan, teatr (2001), Toshkentdagi tuman (2014) va metro bekati (2015) qayta nomlangan, haykallari olib tashlangan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi «Boy ila xizmatchi» pyesasini sovet davrida Komil Yashin saqlanib qolgan afishasi asosida qaytadan yozganini va bu variant uzoq yillar Hamza dramaturgiyasining namunasi sifatida taqdim etilganini qayd etadi. 2019-yilda Fanlar akademiyasi va Yozuvchilar uyushmasi uning 130 yilligiga bag'ishlangan ilmiy anjuman o'tkazgan.