Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий

Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий 1889-йил 6-мартда (эски услуб бўйича 22-февралда) Қўқонда табиб оиласида туғилган. Отаси Ибн Ямин Ниёз ўғли ёшлигида деҳқончилик қилган, сўнг Бухорода табобатни ўрганиб қайтган ва эл орасида «ҳакимча» лақабини олган; ўғлининг «Ҳакимзода» («табибнинг ўғли») нисбаси шу лақабдан келиб чиққан. Онасининг исми Жаҳонбиби эди. Ҳамза 1896–1906-йилларда Қўқоннинг Солкашон маҳалласидаги эски мактаб ва мадрасада, 1908-йилда саккиз ой Намангандаги мадрасада ўқиган. 1909-йилда араб тилини пухта ўрганиш ниятида Бухорога борган, аммо шаҳардаги нотинчлик сабаб у ердан кетиб, қисқа вақт Когондаги босмахонада ишлаган.

У мадрасада ўқиб юрган 1905–1906-йиллардаёқ шеър ёза бошлаган: мумтоз шоирларга эргашиб битган ғазалларини «Ниҳоний» тахаллуси билан имзолаган. 1905–1914-йилларда ёзилган ўзбекча ва тожикча шеърлари 1914-йилда қўлёзма девонга жамланган; бу девон шоир вафотидан кейин топилиб, нашр этилган. 1908-йилдан у қрим-татарларнинг «Таржимон», татарларнинг «Вақт» газеталарини ва Тошкентдаги жадид нашрларини ўқиб, жадидчилик ҳаракатига қўшилган, Мунавварқори Абдурашидхон ўғлини маънавий устози деб атаган; илк шеър ва мақолалари ҳам шу газета ва журналларда босилган.

1910-йилда Тошкентда янги усул мактабларининг ўқув дастурлари билан танишиб, Қашқар маҳалласида шундай мактаб очган. 1911-йилда Қўқоннинг Ҳожибек гузарида камбағал оилаларнинг болалари учун бепул мактаб, 1914-йилда Марғилонда яна бир мактаб очган. Мутаассиб руҳонийлар уни динсизликда айблаб, мактабларини ёпдиришга уринишган, у эса уларни бошқа жойда қайтадан очган. Ўқувчилари учун «Енгил адабиёт», «Ўқиш китоби» (1914) ва «Қироат китоби» (1915) қўлланмаларини тузган. 1913–1914-йилларда Афғонистон ва Ҳиндистон орқали Арабистонга бориб ҳаж қилган, Сурия ва Туркияда бўлган.

1914-йилдан унинг маърифатга чорловчи мақолалари «Садойи Туркистон», «Садойи Фарғона» газеталари ва «Ойина» журналида чиқа бошлаган. 1915-йилда илм туфайли бахт топган камбағал йигит Олимжон ҳақидаги «Янги саодат» қиссаси, 1916-йилда ота-оналарнинг қайсарлиги қурбони бўлган ёш ошиқлар ҳақидаги «Заҳарли ҳаёт ёхуд Ишқ қурбонлари» драмаси нашр этилган. 1915–1919-йилларда у «Миллий ашулалар учун миллий шеърлар мажмуаси» умумий номи остида ҳар бири гул номи билан аталган шеърий тўпламлар туркумини чиқарган; совет адабиётшунослиги 1919-йилги «Атиргул» тўпламидаги шеърларни ўзбек тилидаги пролетар шеъриятининг илк намуналари деб баҳолаган.

Ҳамза 1917-йилги инқилобни қўллаб-қувватлаган. Ўша йили Қўқондаги рус-тузем мактабида қисқа муддат дарс берган, «Шўрои ислом» ташкилотида мирза бўлиб ишлаган, «Кенгаш» ва «Ҳуррият» журналларига муҳаррирлик қилган. 1918-йилда Фарғона вилояти маданий-маориф бўлимида, 1919-йилда Туркистон фронти сиёсий бошқармаси қошидаги сайёр труппада драматург ва режиссёр бўлиб ишлаган; труппа Қизил Армия қисмлари олдида спектакллар қўйган. Совет манбалари бу труппани Ҳамза тузган деб ёзган, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси эса унга Ғафур Мусахонов раҳбарлик қилганини қайд этади. Шу йилларда ёзган «Туҳматчилар жазоси», «Бой ила хизматчи» (1918), «Фарғона фожиаси» каби песаларининг аксарияти бизгача етиб келмаган. 1920-йилда РКП(б) сафига кирган ва «Дор уш-шафақа» мактабига мудирлик қилган, 1921-йилда Бухорода театр труппасини бошқарган, 1921–1924-йилларда Хоразмда касаба уюшмаларининг маданий-маърифий муассасаларида ишлаб, Хўжайлида қозоқ болалари учун мактаб-интернат очган; 1924-йилда Фарғона маориф қўмитасида хизмат қилган.

1926-йил 27-февралда Ҳамзага Муҳаммадшариф Сўфизода билан бир кунда «Ўзбекистон халқ шоири» унвони берилган (айрим манбаларда «халқ ёзувчиси» дейилади). Шу йилдан у асосан ижод билан шуғулланган. Унинг энг машҳур саҳна асарлари — зукко Майсара порахўр қози ва амалдорларни шарманда қиладиган «Бурунги қозилар ёхуд Майсаранинг иши» комедияси (1926) ва «Паранжи сирларидан бир лавҳа ёки Яллачилар иши» драмаси (1927); бу йилларда у сайловлар ва жаҳон инқилоби мавзусидаги ташвиқот песаларини ҳам ёзган. 1927–1928-йилларда хотин-қизларни паранжидан чиқаришга қаратилган «ҳужум» кампаниясига бағишланган шеърлар, жумладан «Турсуной марсияси»ни битган. Ҳамза халқ қўшиқларини тўплаб, миллий чолғуларда ижро этган ва ўзи ҳам ўнлаб қўшиқлар басталаган; уларнинг бир қисми 1931-йилда чиққан «Фарғона, Бухоро ва Хива қўшиқлари» тўпламига кирган.

1928-йилда партия топшириғи билан Фарғона вилоятига қарашли тоғ қишлоғи Шоҳимардонга ташвиқот ишлари учун юборилган. У ерда мактаб очган, хотин-қизлар озодлигини тарғиб қилган ва зиёратчилар Ҳазрати Али қабри деб эъзозлайдиган мақбарани ёпишга ҳаракат қилган; бу маҳаллий руҳонийлар ва аҳолининг бир қисмида кескин норозилик уйғотган. 1929-йил 18-мартда мақбара ёнида оломон Ҳамзани тошбўрон қилиб ўлдирган. Ўша йилнинг июнида Водил қишлоғида ўтган судда ўнлаб киши жавобгарликка тортилиб, улардан бир нечаси ўлимга ҳукм қилинган. Ҳамза Шоҳимардонда дафн этилган, қабри устига мақбара қурилган. Қотиллик тафсилотлари ва уни ким уюштиргани ҳозир ҳам баҳсли: совет талқини айбни диний мутаассибларга юклаган, ёзувчи Набижон Боқий каби айрим муаллифлар эса бу талқинга шубҳа билдиради.

Совет даврида Ҳамза «ўзбек совет адабиётининг асосчиси» ва инқилоб шаҳиди сифатида улуғланган. 1931-йилда Ўзбек давлат академик драма театрига унинг номи берилган, 1959-йилда Қўқондаги уйида музей очилган; Ойбек у ҳақида достон, Комил Яшин песа ва роман ёзган, 1961-йилда «Ҳамза» бадиий филми, 1977–1984-йилларда Шуҳрат Аббосовнинг «Оловли йўллар» кўп қисмли филми суратга олинган. Унинг номи Ўзбекистон ССР Давлат мукофотига, Тошкентдаги туман ва метро бекатига, кўплаб кўча, мактаб ва хўжаликларга берилган. Мустақилликдан кейин унинг совет тарғиботчиси сифатидаги фаолияти қайта баҳоланиб, номидаги мукофот бекор қилинган, театр (2001), Тошкентдаги туман (2014) ва метро бекати (2015) қайта номланган, ҳайкаллари олиб ташланган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси «Бой ила хизматчи» песасини совет даврида Комил Яшин сақланиб қолган афишаси асосида қайтадан ёзганини ва бу вариант узоқ йиллар Ҳамза драматургиясининг намунаси сифатида тақдим этилганини қайд этади. 2019-йилда Фанлар академияси ва Ёзувчилар уюшмаси унинг 130 йиллигига бағишланган илмий анжуман ўтказган.