Imomqulixon
Ashtarxoniylar sulolasidan bo'lgan Buxoro xoni (1611–1642): davrida xonlik eng qudratli bo'lgan, Registon va Samarqandda madrasalar qurilgan; ko'zi ojiz bo'lgach taxtni ukasiga topshirib, hajga ketgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi
- Haqiqiy ismi:
- Imomquli ibn Dinmuhammad
- Tug'ilgan:
- taxminan 1582 — 1644
- Otasi:
- Dinmuhammadxon
Biografiya
Imomqulixon Ashtarxoniylar (janiylar) sulolasiga mansub bo'lib, Dinmuhammadxonning o'g'li edi. Uning tug'ilgan yili manbalarda turlicha ko'rsatiladi: ko'pchilik ma'lumotlarda 1582-yil, ba'zilarida 1589-yil deb qayd etilgan. Otasi shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida sarkarda bo'lib xizmat qilgan va 1598-yilda vafot etgan. Vali Muhammadxon 1605-yilda Buxoro taxtiga o'tirgach, jiyani Imomqulini Samarqand hokimi qilib tayinlagan.
Imomqulining nufuzi oshgani sari xon bilan munosabatlari yomonlashgan. Saroy amaldorlari Vali Muhammadxonga qarshi chiqqach, 1611-yilda Imomquli taxtni egallagan, Vali Muhammadxon shu yili vafot etgan. Yangi xon ukasi Nadr Muhammadni Balx hokimi qilib tayinlagan: Nadr Muhammad Balxni 1642-yilgacha boshqargan, aka-uka esa «katta xon» va «kichik xon» deb atalgan.
Imomqulixon xonlikning shimoli-sharqiy chegaralarini qozoq va qalmoq qo'shinlaridan himoya qilgan; Toshkent va Turkiston atroflari uchun kurash uzoq yillar davom etgan. 1628-yilda uning sarkardasi Yalangto'sh biy qozoq sultoni Abulayni Toshkent yonida mag'lub etgan. Xon Rossiya, Usmoniylar, Safaviylar va Hindistondagi Boburiylar saroylari bilan elchi almashgan: 1613-yilda Moskvaga, 1614–1615-yillarda Jahongir huzuriga elchilar yuborilgan.
Uning hukmronligi davrida Buxoro va Samarqandda qator me'moriy majmualar qurilgan: Samarqanddagi Sherdor va Tillakori madrasalari, Buxorodagi Nodir devonbegi madrasasi va xonaqohi shular jumlasidandir. Ularning bir qismi xonning vaziri Nodir devonbegining mablag'i hisobiga bunyod etilgan. Sulola tarixchilari Imomqulixon davrida xonlikda qo'zg'olon va tartibsizliklar bo'lmaganini yozgan.
Umrining oxirida Imomqulixon ko'zi ojiz bo'lib qolgan. 1642-yilda taxtni ukasi Nadr Muhammadxonga topshirib, Nodir devonbegi hamrohligida hajga yo'l olgan. Yo'lda u Eronda Safaviy shohi saroyida mehmon bo'lgan, o'sha yerda musavvir uning suratini chizgan. Imomqulixon 1644-yilda Makka yaqinida vafot etgan va Madinadagi Baqi' qabristoniga dafn etilgan.
Karyera
Hayot yo'li
- taxminan 1582Tug'ilishi
Ashtarxoniylar sulolasidan bo'lgan Dinmuhammadxon oilasida tug'ilgan; manbalarda tug'ilgan yili 1582 yoki 1589 deb ko'rsatiladi.
- 1598Otasining vafoti
Sarkarda otasi Dinmuhammad vafot etgan.
- 1605Samarqand hokimi
Vali Muhammadxon taxtga o'tirgach, jiyani Imomqulini Samarqand hokimi qilib tayinlagan.
- 1611Buxoro taxtiga chiqishi
Vali Muhammadxondan hokimiyatni olib, Buxoro xoni bo'lgan; ukasi Nadr Muhammadni Balx hokimi qilib tayinlagan.
- 1613Moskvaga elchilar
Navro'zxo'ja boshchiligidagi elchilarni Rossiyaga yuborib, savdo va diplomatik aloqalarni yo'lga qo'ygan.
- 1614–1615Hindistonga elchilik
Boburiy hukmdor Jahongir saroyiga elchilar yuborgan; Jahongir xonga sovg'alar va o'zi yozgan she'rni jo'natgan.
- 1628Toshkent yonidagi g'alaba
Sarkardasi Yalangto'sh biy qozoq sultoni Abulayni Toshkent yonida mag'lub etgan.
- 1642Taxtdan voz kechishi
Ko'zi ojiz bo'lgach, taxtni ukasi Nadr Muhammadxonga topshirib, hajga yo'l olgan.
- 1644Vafoti
Hajdan keyin Hijozda, Makka yaqinida vafot etgan va Madinada dafn etilgan.
Meros
Imomqulixon hukmronligi Buxoro xonligi Ashtarxoniylar davrining eng qudratli bosqichi sifatida eslanadi. U davrda Buxoro va Samarqandda Sherdor, Tillakori, Nodir devonbegi madrasalari kabi me'moriy majmualar bunyod etilgan, xonlik Rossiya, Usmoniylar, Safaviylar va Boburiylar bilan diplomatik aloqada bo'lgan. Zamondosh tarixchilar uning davrida xonlikda qo'zg'olon bo'lmaganini yozgan; shu bilan birga, xon alohida o'zbek qabilalarining separatizmini batamom bartaraf eta olmagan. Imomqulixonning Eronda chizilgan portreti uning yagona saqlanib qolgan tasviri hisoblanadi.
Davr: Buxoro xonligi, Ashtarxoniylar sulolasi davri, XVII asr- Imomqulixon Buxoro taxtiga chiqdi (1611)
- Yalangto'sh biy Toshkent yonida qozoq sultoni Abulayni mag'lub etdi (1628)
- Imomqulixon taxtni ukasi Nadr Muhammadxonga topshirdi va hajga yo'l oldi (1642)
- Imomqulixon Makka yaqinida vafot etdi, Madinada dafn qilindi (1644)
