Имомқулихон
Аштархонийлар сулоласидан бўлган Бухоро хони (1611–1642): даврида хонлик энг қудратли бўлган, Регистон ва Самарқандда мадрасалар қурилган; кўзи ожиз бўлгач тахтни укасига топшириб, ҳажга кетган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Ҳақиқий исми:
- Имомқули ибн Динмуҳаммад
- Туғилган:
- тахминан 1582 — 1644
- Отаси:
- Динмуҳаммадхон
Биография
Имомқулихон Аштархонийлар (жанийлар) сулоласига мансуб бўлиб, Динмуҳаммадхоннинг ўғли эди. Унинг туғилган йили манбаларда турлича кўрсатилади: кўпчилик маълумотларда 1582-йил, баъзиларида 1589-йил деб қайд этилган. Отаси шайбоний ҳукмдор Абдуллахон II даврида саркарда бўлиб хизмат қилган ва 1598-йилда вафот этган. Вали Муҳаммадхон 1605-йилда Бухоро тахтига ўтиргач, жияни Имомқулини Самарқанд ҳокими қилиб тайинлаган.
Имомқулининг нуфузи ошгани сари хон билан муносабатлари ёмонлашган. Сарой амалдорлари Вали Муҳаммадхонга қарши чиққач, 1611-йилда Имомқули тахтни эгаллаган, Вали Муҳаммадхон шу йили вафот этган. Янги хон укаси Надр Муҳаммадни Балх ҳокими қилиб тайинлаган: Надр Муҳаммад Балхни 1642-йилгача бошқарган, ака-ука эса «катта хон» ва «кичик хон» деб аталган.
Имомқулихон хонликнинг шимоли-шарқий чегараларини қозоқ ва қалмоқ қўшинларидан ҳимоя қилган; Тошкент ва Туркистон атрофлари учун кураш узоқ йиллар давом этган. 1628-йилда унинг саркардаси Ялангтўш бий қозоқ султони Абулайни Тошкент ёнида мағлуб этган. Хон Россия, Усмонийлар, Сафавийлар ва Ҳиндистондаги Бобурийлар саройлари билан элчи алмашган: 1613-йилда Москвага, 1614–1615-йилларда Жаҳонгир ҳузурига элчилар юборилган.
Унинг ҳукмронлиги даврида Бухоро ва Самарқандда қатор меъморий мажмуалар қурилган: Самарқанддаги Шердор ва Тиллакори мадрасалари, Бухородаги Нодир девонбеги мадрасаси ва хонақоҳи шулар жумласидандир. Уларнинг бир қисми хоннинг вазири Нодир девонбегининг маблағи ҳисобига бунёд этилган. Сулола тарихчилари Имомқулихон даврида хонликда қўзғолон ва тартибсизликлар бўлмаганини ёзган.
Умрининг охирида Имомқулихон кўзи ожиз бўлиб қолган. 1642-йилда тахтни укаси Надр Муҳаммадхонга топшириб, Нодир девонбеги ҳамроҳлигида ҳажга йўл олган. Йўлда у Эронда Сафавий шоҳи саройида меҳмон бўлган, ўша ерда мусаввир унинг суратини чизган. Имомқулихон 1644-йилда Макка яқинида вафот этган ва Мадинадаги Бақи' қабристонига дафн этилган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- тахминан 1582Туғилиши
Аштархонийлар сулоласидан бўлган Динмуҳаммадхон оиласида туғилган; манбаларда туғилган йили 1582 ёки 1589 деб кўрсатилади.
- 1598Отасининг вафоти
Саркарда отаси Динмуҳаммад вафот этган.
- 1605Самарқанд ҳокими
Вали Муҳаммадхон тахтга ўтиргач, жияни Имомқулини Самарқанд ҳокими қилиб тайинлаган.
- 1611Бухоро тахтига чиқиши
Вали Муҳаммадхондан ҳокимиятни олиб, Бухоро хони бўлган; укаси Надр Муҳаммадни Балх ҳокими қилиб тайинлаган.
- 1613Москвага элчилар
Наврўзхўжа бошчилигидаги элчиларни Россияга юбориб, савдо ва дипломатик алоқаларни йўлга қўйган.
- 1614–1615Ҳиндистонга элчилик
Бобурий ҳукмдор Жаҳонгир саройига элчилар юборган; Жаҳонгир хонга совғалар ва ўзи ёзган шеърни жўнатган.
- 1628Тошкент ёнидаги ғалаба
Саркардаси Ялангтўш бий қозоқ султони Абулайни Тошкент ёнида мағлуб этган.
- 1642Тахтдан воз кечиши
Кўзи ожиз бўлгач, тахтни укаси Надр Муҳаммадхонга топшириб, ҳажга йўл олган.
- 1644Вафоти
Ҳаждан кейин Ҳижозда, Макка яқинида вафот этган ва Мадинада дафн этилган.
Мерос
Имомқулихон ҳукмронлиги Бухоро хонлиги Аштархонийлар даврининг энг қудратли босқичи сифатида эсланади. У даврда Бухоро ва Самарқандда Шердор, Тиллакори, Нодир девонбеги мадрасалари каби меъморий мажмуалар бунёд этилган, хонлик Россия, Усмонийлар, Сафавийлар ва Бобурийлар билан дипломатик алоқада бўлган. Замондош тарихчилар унинг даврида хонликда қўзғолон бўлмаганини ёзган; шу билан бирга, хон алоҳида ўзбек қабилаларининг сепаратизмини батамом бартараф эта олмаган. Имомқулихоннинг Эронда чизилган портрети унинг ягона сақланиб қолган тасвири ҳисобланади.
Давр: Бухоро хонлиги, Аштархонийлар сулоласи даври, XVII аср- Имомқулихон Бухоро тахтига чиқди (1611)
- Ялангтўш бий Тошкент ёнида қозоқ султони Абулайни мағлуб этди (1628)
- Имомқулихон тахтни укаси Надр Муҳаммадхонга топширди ва ҳажга йўл олди (1642)
- Имомқулихон Макка яқинида вафот этди, Мадинада дафн қилинди (1644)
