Ismoil Somoniy

Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad Somoniy 849-yilda tug'ilgan. U Somoniylar sulolasiga mansub bo'lib, sulola o'z nasabini Balx atrofidan chiqqan va VIII asrda islomni qabul qilgan zodagon Somonxudotdan boshlagan. 819-yilda Somonxudotning nevaralari — Asadning o'g'illari xalifa Ma'munning Xurosondagi noibidan Movarounnahr viloyatlarini boshqarish huquqini olgan, Ismoilning otasi Ahmad ibn Asadga Farg'ona tekkan. Ko'pchilik manbalar Ismoilni Farg'onada tug'ilgan deb ko'rsatadi, ayrim tadqiqotchilar Balxni ham tilga oladi. Uning akasi Nasr otasi vafotidan keyin Samarqandni va Movarounnahrning katta qismini meros qilib olgan.

874-yilda Tohiriylar hokimiyati qulagach, qattiq qo'lsiz qolgan va xorazmliklar talon-taroj qilgan Buxoro aholisi Nasrdan hokim so'ragan. Nasr ukasini yuborgan va shahar Ismoilni kutib olgan; u 874–892-yillarda Buxoro noibi bo'lgan. Tez orada aka-uka o'rtasida soliq masalasida nizo chiqqan: Ismoil Samarqandga yuborilishi lozim bo'lgan yillik o'lponni to'lamay qo'ygan. Nasr Buxoroga ikki marta — 885 va 888-yillarda qo'shin tortgan. 888-yilgi jangda Ismoil g'olib chiqib, akasini asir olgan, biroq manbalarga ko'ra, unga hurmat ko'rsatib, Samarqandga qaytarib yuborgan. Nasr 892-yil avgustda vafot etguncha rasman sulola boshlig'i bo'lib qolgan.

Akasi vafotidan keyin Ismoil butun Movarounnahrning hukmdori bo'lgan, poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko'chirgan, xalifa al-Mu'tazid esa uni Movarounnahr noibi sifatida tasdiqlagan. 893-yilda u dasht tomon yurish qilib, qarluqlarning markazi Tarozni egallagan va katta o'lja bilan qaytgan. Shu yillarda Sirdaryo o'rta oqimidagi Usrushonaning mahalliy hukmdorlari — afshinlarni ham o'ziga bo'ysundirgan. Narshaxiyning hikoya qilishicha, ko'chmanchilar xavfini bartaraf etgach, Ismoil Buxoro vohasini o'rab turgan devorni har yili ta'mirlash majburiyatini bekor qilgan va «Men tirik ekanman, Buxoroning devori men bo'laman», degan.

Ismoilning kuchayishi Bag'dodni ham, Xurosonda hukmronlik qilayotgan Safforiylarni ham tashvishga solgan. Xalifa Movarounnahrni Safforiy Amr ibn Laysga bergach, Amr Amudaryo bo'yidagi viloyatlarga bostirib kirgan. 900-yil bahorida Balx yaqinidagi jangda Ismoil Safforiylar qo'shinini tor-mor etib, Amrni asir olgan va Bag'dodga jo'natgan. Shundan so'ng xalifa Ismoilni Xuroson, Seiston, Ray, Tabariston va Isfahon noibi etib tayinlagan. O'sha yili Ismoilning sarkardasi Muhammad ibn Horun Gurgon yonida Tabariston hukmdori, zaydiy Muhammad ibn Zaydni yenggan; keyin Ray va Qazvin ham olingan, biroq bu g'arbiy yerlarni Somoniylar uzoq saqlab qola olmagan. 904-yilda dashtdan bostirib kelgan turkiy qabilalar hujumi qaytarilgan.

Ismoil xutbada va tangalarda xalifa nomini saqlagan bo'lsa-da, Bag'dodga muntazam soliq yubormagan va amalda mustaqil hukmdor bo'lgan; shunga qaramay, amir unvonidan yuqori unvon olmagan. U markaziy hokimiyatni mustahkamlagan, kuchli qo'shin tuzgan va Buxoroni olimlar hamda faqihlar intiladigan shaharga aylantirgan. Keyingi davr asarlarida u adolatli va taqvodor hukmdor sifatida tasvirlanadi: X asr tarixchisi Narshaxiy uni oqil va adolatli podsho deb ta'riflagan, Nizomulmulk «Siyosatnoma»da uning adolati haqida hikoyatlar keltirgan. Manbalarda u «Amiri Moziy» (marhum amir) va «Amiri Odil» (adolatli amir) nomlari bilan ham tilga olinadi.

Ismoil Somoniy uzoq kasallikdan so'ng 907-yil 24-noyabrda Buxoroda vafot etgan, taxtga o'g'li Ahmad o'tirgan. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi an'anaga ko'ra Ismoil va uning avlodlari qabri hisoblanadi. X asrga oid vaqfnomaning nusxasida Ismoil otasi Ahmadga maqbara qurish uchun Naukanda qabristonidan yer ajratgani aytiladi, ayrim tadqiqotchilar esa binoni keyinroqqa — Nasr II hukmronligi davriga oid deb biladi. 1920-yillardagi qazish ishlarida tuproq ostidan ochilgan maqbara Markaziy Osiyodagi islom me'morchiligining saqlanib qolgan eng qadimgi yodgorliklaridan biri bo'lib, 1993-yilda YUNESKO Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan «Buxoro tarixiy markazi» tarkibiga kiradi.

Ismoil sulolaning eng qudratli hukmdori sifatida tarixga kirgan: Encyclopaedia Iranica uni Somoniylarning eng buyugi deb ataydi. U tuzgan davlat X asr oxirigacha yashagan, poytaxti Buxoro esa keyingi Somoniylar davrida Rudakiy va Ibn Sino ijod qilgan ilm-fan va madaniyat markaziga aylangan. O'zbekistonda uning nomi avvalo Buxorodagi maqbara bilan bog'liq, Tojikistonda esa u tojik davlatchiligining asoschisi sifatida ulug'lanadi: 1998-yilda Pomirning eng baland cho'qqisiga uning nomi berilgan, 1999-yilda Somoniylar davlatining 1100 yilligi nishonlangan, 2000-yilda muomalaga kiritilgan milliy valyuta somoniy deb atalgan.