Исмоил Сомоний

Абу Иброҳим Исмоил ибн Аҳмад Сомоний 849-йилда туғилган. У Сомонийлар сулоласига мансуб бўлиб, сулола ўз насабини Балх атрофидан чиққан ва VIII асрда исломни қабул қилган зодагон Сомонхудотдан бошлаган. 819-йилда Сомонхудотнинг неваралари — Асаднинг ўғиллари халифа Маъмуннинг Хуросондаги ноибидан Мовароуннаҳр вилоятларини бошқариш ҳуқуқини олган, Исмоилнинг отаси Аҳмад ибн Асадга Фарғона теккан. Кўпчилик манбалар Исмоилни Фарғонада туғилган деб кўрсатади, айрим тадқиқотчилар Балхни ҳам тилга олади. Унинг акаси Наср отаси вафотидан кейин Самарқандни ва Мовароуннаҳрнинг катта қисмини мерос қилиб олган.

874-йилда Тоҳирийлар ҳокимияти қулагач, қаттиқ қўлсиз қолган ва хоразмликлар талон-тарож қилган Бухоро аҳолиси Насрдан ҳоким сўраган. Наср укасини юборган ва шаҳар Исмоилни кутиб олган; у 874–892-йилларда Бухоро ноиби бўлган. Тез орада ака-ука ўртасида солиқ масаласида низо чиққан: Исмоил Самарқандга юборилиши лозим бўлган йиллик ўлпонни тўламай қўйган. Наср Бухорога икки марта — 885 ва 888-йилларда қўшин тортган. 888-йилги жангда Исмоил ғолиб чиқиб, акасини асир олган, бироқ манбаларга кўра, унга ҳурмат кўрсатиб, Самарқандга қайтариб юборган. Наср 892-йил августда вафот этгунча расман сулола бошлиғи бўлиб қолган.

Акаси вафотидан кейин Исмоил бутун Мовароуннаҳрнинг ҳукмдори бўлган, пойтахтни Самарқанддан Бухорога кўчирган, халифа ал-Муътазид эса уни Мовароуннаҳр ноиби сифатида тасдиқлаган. 893-йилда у дашт томон юриш қилиб, қарлуқларнинг маркази Тарозни эгаллаган ва катта ўлжа билан қайтган. Шу йилларда Сирдарё ўрта оқимидаги Усрушонанинг маҳаллий ҳукмдорлари — афшинларни ҳам ўзига бўйсундирган. Наршахийнинг ҳикоя қилишича, кўчманчилар хавфини бартараф этгач, Исмоил Бухоро воҳасини ўраб турган деворни ҳар йили таъмирлаш мажбуриятини бекор қилган ва «Мен тирик эканман, Бухоронинг девори мен бўламан», деган.

Исмоилнинг кучайиши Бағдодни ҳам, Хуросонда ҳукмронлик қилаётган Саффорийларни ҳам ташвишга солган. Халифа Мовароуннаҳрни Саффорий Амр ибн Лайсга бергач, Амр Амударё бўйидаги вилоятларга бостириб кирган. 900-йил баҳорида Балх яқинидаги жангда Исмоил Саффорийлар қўшинини тор-мор этиб, Амрни асир олган ва Бағдодга жўнатган. Шундан сўнг халифа Исмоилни Хуросон, Сеистон, Рай, Табаристон ва Исфаҳон ноиби этиб тайинлаган. Ўша йили Исмоилнинг саркардаси Муҳаммад ибн Ҳорун Гургон ёнида Табаристон ҳукмдори, зайдий Муҳаммад ибн Зайдни енгган; кейин Рай ва Қазвин ҳам олинган, бироқ бу ғарбий ерларни Сомонийлар узоқ сақлаб қола олмаган. 904-йилда даштдан бостириб келган туркий қабилалар ҳужуми қайтарилган.

Исмоил хутбада ва тангаларда халифа номини сақлаган бўлса-да, Бағдодга мунтазам солиқ юбормаган ва амалда мустақил ҳукмдор бўлган; шунга қарамай, амир унвонидан юқори унвон олмаган. У марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаган, кучли қўшин тузган ва Бухорони олимлар ҳамда фақиҳлар интиладиган шаҳарга айлантирган. Кейинги давр асарларида у адолатли ва тақводор ҳукмдор сифатида тасвирланади: X аср тарихчиси Наршахий уни оқил ва адолатли подшо деб таърифлаган, Низомулмулк «Сиёсатнома»да унинг адолати ҳақида ҳикоятлар келтирган. Манбаларда у «Амири Мозий» (марҳум амир) ва «Амири Одил» (адолатли амир) номлари билан ҳам тилга олинади.

Исмоил Сомоний узоқ касалликдан сўнг 907-йил 24-ноябрда Бухорода вафот этган, тахтга ўғли Аҳмад ўтирган. Бухородаги Сомонийлар мақбараси анъанага кўра Исмоил ва унинг авлодлари қабри ҳисобланади. X асрга оид вақфноманинг нусхасида Исмоил отаси Аҳмадга мақбара қуриш учун Науканда қабристонидан ер ажратгани айтилади, айрим тадқиқотчилар эса бинони кейинроққа — Наср II ҳукмронлиги даврига оид деб билади. 1920-йиллардаги қазиш ишларида тупроқ остидан очилган мақбара Марказий Осиёдаги ислом меъморчилигининг сақланиб қолган энг қадимги ёдгорликларидан бири бўлиб, 1993-йилда ЮНЕСКО Жаҳон мероси рўйхатига киритилган «Бухоро тарихий маркази» таркибига киради.

Исмоил сулоланинг энг қудратли ҳукмдори сифатида тарихга кирган: Encyclopaedia Iranica уни Сомонийларнинг энг буюги деб атайди. У тузган давлат X аср охиригача яшаган, пойтахти Бухоро эса кейинги Сомонийлар даврида Рудакий ва Ибн Сино ижод қилган илм-фан ва маданият марказига айланган. Ўзбекистонда унинг номи аввало Бухородаги мақбара билан боғлиқ, Тожикистонда эса у тожик давлатчилигининг асосчиси сифатида улуғланади: 1998-йилда Помирнинг энг баланд чўққисига унинг номи берилган, 1999-йилда Сомонийлар давлатининг 1100 йиллиги нишонланган, 2000-йилда муомалага киритилган миллий валюта сомоний деб аталган.