Kamoliddin Behzod

Kamoliddin Behzod taxminan 1455-yilda (manbalarda 1450–1460-yillar oralig'i keltiriladi) Temuriylar Xurosonining poytaxti Hirotda tug'ilgan. Oilasi haqida deyarli ma'lumot saqlanmagan: Qozi Ahmadning yozishicha, u yoshligida yetim qolgan va uni saroy naqqoshi hamda xattoti Mirak Naqqosh (Amir Ruhulloh) o'z tarbiyasiga olib, rassomlikka o'rgatgan. Ayrim manbalar uning ustozlari qatorida Pir Sayid Ahmad Tabriziyni ham tilga oladi. Behzodning kamida ikki aka-ukasi yoki opa-singlisi bo'lgan: ularning avlodlari keyinchalik uning shogirdlariga aylangan.

Hirotlik tarixchi Xondamirning ma'lumotiga ko'ra, Behzod avval Alisher Navoiyning, so'ng Sulton Husayn Boyqaroning xizmatida bo'lgan va ikkala holda ham Mirak Naqqosh boshqargan ustaxonada ishlagan. Xondamir 1499–1500-yillarda yozilgan «Xulosat ul-axbor» asaridayoq uni saroyning mohir musavvirlari qatorida maqtab o'tadi. Keyinchalik Behzod sulton kitobxonasi — qo'lyozmalar ko'chirilib, bezatiladigan saroy ustaxonasiga boshchilik qilgan; bu tayinlov sanasi manbalarda turlicha, 1486-yildan 1490-yillargacha deb ko'rsatiladi. Uning ishlarini ko'rgan Bobur ularni juda nafis deb baholagan, ammo rassom soqolsiz yuzlarni soqolli yuzlardek yaxshi chiza olmaganini aytgan.

Behzodning imzosi ishonchli deb tan olingan yagona qo'lyozma — Sa'diyning «Bo'ston»i: uni 1488-yilda Husayn Boyqaro kutubxonasi uchun xattot Sulton Ali Mashhadiy ko'chirgan, hozir u Qohiradagi Misr milliy kutubxonasida saqlanadi. Undagi ikki sahifali frontispis va to'rt miniatyurada rassom o'z ismini binolardagi yozuvlar orasiga qo'shib yuborgan yoki biror buyum ustiga bilinar-bilinmas yozib qo'ygan, ikkita miniatyuraga 1488–1489-yil sanasi qo'yilgan. Ular orasida qulflangan xonalar orqali voqeaning tarangligini ko'rsatgan mashhur «Yusuf Zulayhodan qochmoqda» sahnasi bor. Boshqa bir qator Hirot qo'lyozmalarining — Sharafiddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»si, Attor «Mantiq ut-tayr»i, Navoiy va Nizomiy «Xamsa»larining miniatyuralari uslubiga ko'ra unga yoki uning yaqin davrasiga nisbat beriladi.

1506-yilda Husayn Boyqaro vafot etgan, 1507-yilda esa Hirotni Muhammad Shayboniyxon egallagan. Boburning yozishicha, Shayboniyxon qo'liga qalam olib, Behzod va xattot Sulton Ali Mashhadiyning ishlarini «tuzatgan». Shu yillarga Behzodga nisbat beriladigan Shayboniyxon portreti oid; ayrim tadqiqotchilar rassom 1507–1510-yillarda Buxoroda yashagan deb hisoblaydi, biroq bu isbotlanmagan. 1510-yilda Shayboniyxon Safaviy shoh Ismoil I bilan jangda halok bo'lgach, Hirot Safaviylar qo'liga o'tgan.

Behzodning Tabrizga qachon va qanday ko'chgani noma'lum. Shoh Ismoil nomidan yozilgan, 1522-yil sanasi qo'yilgan farmonda u shoh kitobxonasining xattotlari, rassomlari, zarhalchilari va boshqa ustalariga bosh qilib tayinlanadi, lekin ayrim olimlar bu hujjatning haqiqiyligiga shubha qiladi. Safaviy mualliflar Behzodni shoh Tahmasp I (1524–1576) xizmatidagi musavvir sifatida tilga oladi; Qozi Ahmadning so'ziga ko'ra, u Tabrizga kelganida shoh kitobxonasi allaqachon Sulton Muhammad rahbarligida ishlab turgan. Behzod Tabrizga qarindoshlari bilan ko'chgan: jiyani — xattot Rustam Ali, jiyanining o'g'illari — rassomlar Muhib Ali va Muzaffar Ali shu yerda ta'lim olgan.

Behzod 1535 yoki 1536-yilda vafot etgan. Do'st Muhammadning yozishicha, u umrining oxirigacha shoh Tahmasp xizmatida bo'lgan va Tabrizda shoir Kamol Xo'jandiy qabri yonida dafn etilgan; Qozi Ahmad esa uning qabrini Hirotdagi Ko'hi Muxtor tepaligida deb ko'rsatadi.

Behzod miniatyuralari puxta muvozanatlangan kompozitsiyasi, fazoning aniq tuzilishi va har biri o'ziga xos, jonli qahramonlari bilan ajralib turadi; u kundalik hayot manzaralarini — ishlayotgan quruvchilar, hammomchilar, tuyakashlarni tasvirlashni yoqtirgan. Safaviylar davridayoq uning nomi mahorat timsoliga aylangan, kompozitsiyalari esa Buxoro, Tabriz va Boburiylar Hindistoni rassomlari uchun namuna bo'lgan. O'zbekistonda Milliy rassomlik va dizayn instituti hamda Toshkentdagi memorial bog'-muzey uning nomini oladi.