Камолиддин Беҳзод

Камолиддин Беҳзод тахминан 1455-йилда (манбаларда 1450–1460-йиллар оралиғи келтирилади) Темурийлар Хуросонининг пойтахти Ҳиротда туғилган. Оиласи ҳақида деярли маълумот сақланмаган: Қози Аҳмаднинг ёзишича, у ёшлигида етим қолган ва уни сарой наққоши ҳамда хаттоти Мирак Наққош (Амир Руҳуллоҳ) ўз тарбиясига олиб, рассомликка ўргатган. Айрим манбалар унинг устозлари қаторида Пир Сайид Аҳмад Табризийни ҳам тилга олади. Беҳзоднинг камида икки ака-укаси ёки опа-синглиси бўлган: уларнинг авлодлари кейинчалик унинг шогирдларига айланган.

Ҳиротлик тарихчи Хондамирнинг маълумотига кўра, Беҳзод аввал Алишер Навоийнинг, сўнг Султон Ҳусайн Бойқаронинг хизматида бўлган ва иккала ҳолда ҳам Мирак Наққош бошқарган устахонада ишлаган. Хондамир 1499–1500-йилларда ёзилган «Хулосат ул-ахбор» асаридаёқ уни саройнинг моҳир мусаввирлари қаторида мақтаб ўтади. Кейинчалик Беҳзод султон китобхонаси — қўлёзмалар кўчирилиб, безатиладиган сарой устахонасига бошчилик қилган; бу тайинлов санаси манбаларда турлича, 1486-йилдан 1490-йилларгача деб кўрсатилади. Унинг ишларини кўрган Бобур уларни жуда нафис деб баҳолаган, аммо рассом соқолсиз юзларни соқолли юзлардек яхши чиза олмаганини айтган.

Беҳзоднинг имзоси ишончли деб тан олинган ягона қўлёзма — Саъдийнинг «Бўстон»и: уни 1488-йилда Ҳусайн Бойқаро кутубхонаси учун хаттот Султон Али Машҳадий кўчирган, ҳозир у Қоҳирадаги Миср миллий кутубхонасида сақланади. Ундаги икки саҳифали фронтиспис ва тўрт миниатюрада рассом ўз исмини бинолардаги ёзувлар орасига қўшиб юборган ёки бирор буюм устига билинар-билинмас ёзиб қўйган, иккита миниатюрага 1488–1489-йил санаси қўйилган. Улар орасида қулфланган хоналар орқали воқеанинг таранглигини кўрсатган машҳур «Юсуф Зулайҳодан қочмоқда» саҳнаси бор. Бошқа бир қатор Ҳирот қўлёзмаларининг — Шарафиддин Али Яздий «Зафарнома»си, Аттор «Мантиқ ут-тайр»и, Навоий ва Низомий «Хамса»ларининг миниатюралари услубига кўра унга ёки унинг яқин даврасига нисбат берилади.

1506-йилда Ҳусайн Бойқаро вафот этган, 1507-йилда эса Ҳиротни Муҳаммад Шайбонийхон эгаллаган. Бобурнинг ёзишича, Шайбонийхон қўлига қалам олиб, Беҳзод ва хаттот Султон Али Машҳадийнинг ишларини «тузатган». Шу йилларга Беҳзодга нисбат бериладиган Шайбонийхон портрети оид; айрим тадқиқотчилар рассом 1507–1510-йилларда Бухорода яшаган деб ҳисоблайди, бироқ бу исботланмаган. 1510-йилда Шайбонийхон Сафавий шоҳ Исмоил I билан жангда ҳалок бўлгач, Ҳирот Сафавийлар қўлига ўтган.

Беҳзоднинг Табризга қачон ва қандай кўчгани номаълум. Шоҳ Исмоил номидан ёзилган, 1522-йил санаси қўйилган фармонда у шоҳ китобхонасининг хаттотлари, рассомлари, зарҳалчилари ва бошқа усталарига бош қилиб тайинланади, лекин айрим олимлар бу ҳужжатнинг ҳақиқийлигига шубҳа қилади. Сафавий муаллифлар Беҳзодни шоҳ Таҳмасп I (1524–1576) хизматидаги мусаввир сифатида тилга олади; Қози Аҳмаднинг сўзига кўра, у Табризга келганида шоҳ китобхонаси аллақачон Султон Муҳаммад раҳбарлигида ишлаб турган. Беҳзод Табризга қариндошлари билан кўчган: жияни — хаттот Рустам Али, жиянининг ўғиллари — рассомлар Муҳиб Али ва Музаффар Али шу ерда таълим олган.

Беҳзод 1535 ёки 1536-йилда вафот этган. Дўст Муҳаммаднинг ёзишича, у умрининг охиригача шоҳ Таҳмасп хизматида бўлган ва Табризда шоир Камол Хўжандий қабри ёнида дафн этилган; Қози Аҳмад эса унинг қабрини Ҳиротдаги Кўҳи Мухтор тепалигида деб кўрсатади.

Беҳзод миниатюралари пухта мувозанатланган композицияси, фазонинг аниқ тузилиши ва ҳар бири ўзига хос, жонли қаҳрамонлари билан ажралиб туради; у кундалик ҳаёт манзараларини — ишлаётган қурувчилар, ҳаммомчилар, туякашларни тасвирлашни ёқтирган. Сафавийлар давридаёқ унинг номи маҳорат тимсолига айланган, композициялари эса Бухоро, Табриз ва Бобурийлар Ҳиндистони рассомлари учун намуна бўлган. Ўзбекистонда Миллий рассомлик ва дизайн институти ҳамда Тошкентдаги мемориал боғ-музей унинг номини олади.