Said Ahmad

Said Ahmad (asl ismi Saidahmad Husanxo'jayev) 1920-yil 10-iyunda Toshkentning Samarqand darvoza mahallasida xizmatchi oilasida tug'ilgan. Otasi Husanxo'ja Dadaxo'ja o'g'li rus tilini yaxshi bilgan, bir muddat shoir Elbekka o'z hovlisidan boshpana bergan. Adibning xotiralariga ko'ra, otasi 1938-yilda NKVD tomonidan hibsga olingan va tergov paytida vafot etgan.

O'rta maktabdan so'ng Benkov nomidagi rassomlik bilim yurtida, 1940–1943-yillarda Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida o'qigan. 1930-yillarning oxiridan gazeta va jurnallarda ocherk va hikoyalari chiqa boshlagan, birinchi hikoyalar to'plami «Tortiq» 1940-yilda nashr etilgan. 1941-yilda «Mushtum» jurnalida, 1942–1943-yillarda respublika radiosida, 1943–1947-yillarda «Qizil O'zbekiston» gazetasida, 1948–1950-yillarda «Sharq yulduzi» jurnalining nasr bo'limida ishlagan. Shu yillarda «Er yurak» (1942), «Farg'ona hikoyalari» (1948), «Muhabbat» (1949) to'plamlari va qishloq hayotiga bag'ishlangan «Qadrdon dalalar» (1949) qissasi chiqqan.

1949-yil noyabrida shoira Saida Zunnunovaga uylangan. Oradan yarim yil o'tib, 1950-yil 10-mayda «xalq dushmani» sifatida hibsga olingan. O'n bir oyga yaqin yakka kamerada saqlangach, sudsiz, «maxsus kengash» qarori bilan o'n yilga hukm qilinib, Qozog'istondagi Jezqazg'on lageriga jo'natilgan. Bu yillarda Saida Zunnunova yozuvchilar uyushmasidan chetlatilgan va ishsiz qolgan, ammo eridan voz kechmagan. Stalin vafotidan keyin ishi qayta ko'rilib, adib 1955-yil martida ozod qilingan va Toshkentga qaytgan.

Qamoqdan keyin yozilgan «Hukm» (1958) qissasi va Markaziy Farg'ona cho'llarini o'zlashtirgan odamlar haqidagi «Cho'l burguti» (1960) to'plami ortidan adib o'zining eng yirik asari — «Ufq» trilogiyasini yaratgan. Uning kitoblari «Hijron kunlari» (1964), «Ufq bo'sag'asida» (1969) va voqealari jihatidan birinchi bo'lgan «Qirq besh kun» (1974) nomlari bilan chiqqan. Trilogiyada urushdan oldingi, urush va undan keyingi yillar, Katta Farg'ona kanali qurilishi va cho'llarning o'zlashtirilishi fonida odamlar taqdiri tasvirlangan; u uchun yozuvchi 1977-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofotini olgan. 1988-yilda chiqqan «Jimjitlik» romanida sirtdan tinch ko'ringan turg'unlik yillarining ichki dramalari ko'rsatilgan.

Said Ahmad eng avvalo hajviy va lirik hikoyalari bilan tanilgan, radio va televideniyedagi hajviy miniatyuralar teatriga asos solganlardan biri bo'lgan. Uning shuhratini yetti kelini bilan bir hovlida yashovchi Farmonbibi haqidagi «Kelinlar qo'zg'oloni» (1976) komediyasi yanada oshirgan: asar O'zbek milliy akademik drama teatrida va ko'plab xorijiy mamlakatlarda sahnalashtirilgan, 1984-yilda «O'zbekfilm»da rejissyor Melis Abzalov uni ekranlashtirgan. Yolg'iz keksa odamning iztiroblari haqidagi «Kuyov» (1986) komediyasi ham shu teatr sahnasida qo'yilgan. «O'zbekfilm»ning «Muhabbat mojarosi» (1970) filmi ham uning ssenariysi asosida olingan.

Mustaqillik yillarida «Xandon pista» (1994) va «Bir o'pichning bahosi» (1995) hajviy to'plamlari, G'afur G'ulom, Oybek, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Shayxzoda, Saida Zunnunova va boshqa adiblar haqidagi «Yo'qotganlarim va topganlarim» (1998) xotira-esselari, «Qorako'z majnun» (2001) va «Kiprikda qolgan tong» (2003) kitoblari, uch jildlik «Tanlangan asarlar»i (2000) nashr etilgan. 1980-yilda unga O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi unvoni berilgan, 1999-yil 25-avgustda esa O'zbekiston Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Said Ahmad 2007-yil 5-dekabrda Toshkentda, 87 yoshida vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. Saida Zunnunova undan ancha oldin, 1977-yilda olamdan o'tgan; ularning qizi — Nodira Husanxo'jayeva. 2013-yil 10-iyunda Toshkentdagi Milliy bog'da Said Ahmad va Saida Zunnunovaga haykal o'rnatilgan. 2019-yilda rejissyor Nozim Abbosov ularning qatag'on yillaridagi taqdiri haqida «Said bilan Saida» badiiy filmini suratga olgan, ssenariy mualliflaridan biri Nodira Husanxo'jayeva bo'lgan.