
Biografiya
Nizomiddin Mir Alisher 1441-yil 9-fevralda Hirotda yirik temuriy amaldor G'iyosiddin, laqabi Kichkinaning oilasida tug'ilgan; otasi erta vafot etgach, uni temuriy shahzoda Abu-l-Qosim Bobur Mirzo (Boburiylar sulolasi asoschisi, undan qirq yilcha keyin tug'ilgan Boburdan farqli o'laroq) tarbiyasiga olgan. U turkiy she'rlarini «Navoiy» («ohangdor»), forsiy she'rlarini «Foniy» («o'tkinchi») taxallusi bilan yozgan. Bolaligidan bo'lajak hukmdor Husayn Boyqaroning maktabdoshi bo'lgan; 1456-yilda ikkalasi Abu-l-Qosim Bobur homiyligida Mashhadda birga o'qigan, ustozlari orasida amakivachchasi Sayid Hasan Ardasher va umrbod do'sti hamda ma'naviy piri bo'lgan mutasavvif shoir Abdurahmon Jomiy tilga olinadi. Navoiy hech qachon uylanmagan va farzand ko'rmagan, umrini davlat xizmati va ijodga bag'ishlagan.
1469-yilda Husayn Boyqaro Hirot taxtiga o'tirgach, Navoiy muhrdor, 1472-yildan esa vazir bo'lgan va amir unvonini olgan. 1476-yilda vazirlik lavozimidan ketgan — bir taxminga ko'ra, turkiy zodagonlar imtiyozlari yuzasidan nufuzli forsigo'y amaldor Majididdin Muhammad Xvafiy bilan kelishmovchilik sababli — biroq hukmdorning yaqin maslahatchisi bo'lib qolgan. 1487–1489-yillarda Astrobod noibi lavozimida bo'lgan, zamondoshlari buni vaqtinchalik nazardan qolish deb baholashgan; Hirotga qaytgach, yangi lavozimlardan bosh tortib, faqat sultonning eng yaqin ishonchli shaxsi maqomini saqlab qolgan — va aynan shu so'nggi yillar uning ijodida eng samarali davr bo'lgan. O'z mablag'i hisobidan butun Xuroson bo'ylab yuzlab masjid, madrasa, kutubxona, shifoxona, ko'prik va karvonsaroylar qurdirgan va ta'minlagan — ular orasida yaxshi hujjatlashtirilgan Hirotdagi Ixlosiya majmuasi bor — va tarixchi Mirxond hamda Xondamirni, shoir Jomiyni, rassom Kamoliddin Behzodni va davrining ko'plab boshqa madaniyat arboblarini homiylik qilgan.
Uning ijodining cho'qqisi — «Xamsa» (1483–1485), Nizomiy Ganjaviyning forscha «Xamsa»siga taqlidan yozilgan, turkiy tildagi beshta yirik dostondan iborat birinchi to'plam: «Hayrat ul-abror», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab'ai sayyor» va «Saddi Iskandariy». «Muhokamat ul-lug'atayn» («Ikki til bahsi», 1499) risolasida turkiy tilning she'riyat tili sifatida forsiydan qolishmasligini asoslab bergan, «Majolis un-nafois» tazkirasida esa bir necha yuz zamondosh shoir haqida ma'lumot qoldirgan. O'z asarlari bilan chig'atoy turkiysini to'laqonli adabiy tilga aylantirgan, shu bois uni o'zbek adabiyoti asoschisi deb bilishadi. Alisher Navoiy 1501-yil 3-yanvarda Hirotda vafot etgan.
Ta'lim
- Fazlulloh Abu-l-Lays madrasasi (Samarqand)Madrasa · Samarqand · 1466–1469
Karyera
- Hirotda Husayn Boyqaro saroyiMuhrdor (1469–1472), vazir va amir (1472–1476), so'ngra yaqin maslahatchi · 1469–1501
- Astrobod noibligiHokim · 1487–1489
Hayot yo'li
- 1469Muhrdor
Husayn Boyqaro Hirot taxtiga o'tirib, Navoiyni muhrdor etib tayinladi.
- 1472Vazir va amir
Husayn Boyqaro saroyida vazirlik lavozimi va amir unvonini olgan.
- 1476Vazirlikdan ketish
Xvafiy bilan kelishmovchilik tufayli lavozimni tark etgan, ammo yaqin maslahatchi bo'lib qolgan.
- 1483–1485«Xamsa»
Turkiy tildagi birinchi «Xamsa» — beshta dostondan iborat to'plamni yozgan.
- 1487–1489Astrobod noibi
Taxminan ikki yil viloyat noibi lavozimida, aslida nazardan qolgan holda o'tkazgan.
- 1499«Muhokamat ul-lug'atayn»
Turkiy tilni she'riyat tili sifatida himoya qiluvchi risolani yakunlagan.
Asarlari
- «Xamsa» («Beshlik»)Beshta dostondan iborat to'plam
«Hayrat ul-abror», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab'ai sayyor» va «Saddi Iskandariy» (1483–1485) — Nizomiy Ganjaviyga taqlidan yozilgan, turkiy tildagi birinchi «Xamsa».
- «Xazoin ul-maoniy» («Ma'nolar xazinasi»)Lirik devonlar toplami
Shoirning to'rtta devondan iborat to'liq turkiy lirikasi, taxminan 50 ming misra, 1498-yilga kelib tugallangan.
- «Muhokamat ul-lug'atayn» («Ikki til bahsi»)Tilshunoslik risolasi
1499-yilda yakunlangan; turkiy tilning she'riyat tili sifatida forsiydan ustunligini isbotlaydi.
- «Majolis un-nafois» («Nafis kishilar majlisi»)Tazkira (shoirlar antologiyasi)
Asosan zamondosh bo'lgan bir necha yuz shoir haqidagi biografik ma'lumotlar to'plami, taxminan 1490–1498-yillarda tuzilgan.
- «Xamsat ul-mutahayyirin» («Besh hayrat»)Memorial biografiya
Jomiy vafotidan ikki yil o'tib, 1494-yilda yozilgan — ustozi va do'stining tarjimai holi.
- «Lison ut-tayr» («Qushlar tili»)Tasavvufiy allegorik doston
1498–1499-yillarda «Foniy» taxallusi bilan Fariduddin Attor dostoniga javoban yozilgan.
- «Mahbub ul-qulub» («Qalblar mahbubi»)Axloqiy-falsafiy risola
So'nggi yirik nasriy asari, 1500–1501-yillar — jamiyat haqidagi hikmatlar va mulohazalar.
Meros
Alisher Navoiy o'z asarlari bilan chig'atoy turkiysini to'laqonli adabiy tilga aylantirgan, shu bois uni o'zbek adabiyotining otasi deb atashadi; o'n yilliklar o'tib Boburiylar sulolasi asoschisi Bobur o'zining «Boburnoma» xotiralarida uni turkiy she'riyatning tengsiz ustasi deb atagan — ular shaxsan tanish bo'lmagan, chunki Bobur 1483-yilda tug'ilgan va Hirotga birinchi marta 1506-yilda, Navoiy vafotidan besh yil o'tib kelgan.
Davr: Temuriylar davri Hiroti- Alisher Navoiy nomidagi Toshkent opera va balet teatrining ochilishi (1948)
- Teatrga «Katta» maqomi berilgan (1966)
- Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etilgan (1991)
- Toshkent milliy bog'iga Alisher Navoiy nomi berilgan (1991)