Lutfiy

Lutfiy — XIV asr oxiri va XV asr o'rtalarida Temuriylar Xurosonida yashagan shoir, chig'atoy (eski o'zbek) tilidagi she'riyatning ilk yirik vakillaridan biri. Uning hayoti haqidagi asosiy ma'lumotlarni Alisher Navoiy «Majolis un-nafois» tazkirasida va «Nasoyim ul-muhabbat»da, shuningdek Davlatshoh Samarqandiy va Xondamir yozib qoldirgan. Tug'ilgan yili taxminiy: o'zbek adabiyotshunosligida 1366-yil qabul qilingan, turkolog Yanosh Ekman esa 1367-yilni ko'rsatgan. Ko'pchilik manbalarga ko'ra, u Hirotda yoki shahar yaqinidagi Dehikanor qishlog'ida dunyoga kelgan. Shayx Ahmad Taroziyning Mirzo Ulug'bekka bag'ishlangan «Funun ul-balog'a» risolasida shoir «Lutfiyi Shoshiy» deb tilga olingani uchun ayrim olimlar uning asli toshkentlik bo'lgan, degan taxminni ham ilgari surgan.

Navoiyning yozishicha, Lutfiy yoshligida arab va fors tillarini hamda zohiriy ilmlarni yaxshi o'zlashtirgan, so'ng tasavvuf yo'liga kirgan. 1411-yilda u Amir Temurning nabirasi, Sheroz hokimi Iskandar Mirzo huzurida bo'lgan va uning topshirig'i bilan birinchi yirik asari — «Gul va Navro'z» dostonini yozgan. Shohrux Iskandar Mirzoga qarshi yurish qilgach, Lutfiy Hirotga qaytgan va taxminan 1414-yilda shaharning taniqli so'fiysi Shahobiddin Xiyoboniyga murid bo'lgan. Navoiy ta'kidlaganidek, shoir umrining oxirigacha darveshlik yo'lidan qaytmagan, kamtarona va xilvatda yashagan.

Shu bilan birga Lutfiy ko'plab temuriylar — Shohrux, Boysunqur Mirzo, Abulqosim Bobur, Abusaid Mirzo va boshqalarning iltifoti va homiyligini ko'rgan; devonida ulardan ayrimlariga bag'ishlangan qasida va g'azallar bor. O'zbek tadqiqotchilarining yozishicha, Shohruxning taklifi bilan u Sharafiddin Ali Yazdiyning Amir Temur yurishlari haqidagi forsiy «Zafarnoma»sini turkiy nazmga o'gira boshlagan. Navoiy bu doston qoralama holida qolib, oqqa ko'chirilmagani sababli shuhrat topmaganini yozadi; asar bizgacha yetib kelmagan.

Keksalik chog'ida Lutfiy Hirot shoirlarining e'tirof etilgan ustozi edi. Navoiy uni shaxsan tanigan va «Majolis un-nafois»da «malik ul-kalom», ya'ni so'z sultoni deb atab, forsiy va turkiy she'rda unga teng keladigan kishi bo'lmaganini, ammo turkiy devoni bilan ko'proq mashhur bo'lganini qayd etgan. Navoiyning hikoya qilishicha, keksa shoir uning yoshlikda yozgan «Orazin yopqoch...» g'azalini eshitib, o'zining o'n-o'n ikki ming forsiy va turkiy baytini shu bir g'azalga almashishga rozi ekanini aytgan. To'qson yoshdan oshganda Lutfiy Abdurahmon Jomiyga «suxan» radifli forsiy qasida bag'ishlagan, «oftob» radifli forsiy matla'sini esa Jomiy to'liq g'azalga aylantirib, o'z devoniga kiritgan.

Lutfiyning asosiy merosi — turkiy devoni. Uning yigirmadan ortiq qo'lyozma nusxasi ma'lum; sanasi qo'yilgan eng qadimgisi 1508-yilda Hirotda ko'chirilgan va hozir Britaniya kutubxonasida saqlanadi. Devonda qasidalardan tashqari 361 g'azal, 113 tuyuq va 57 fard bor; olim E. Ahmadxo'jayev shoirning saqlangan she'rlarini 2770 baytdan ortiq deb hisoblagan, ularning katta qismi g'azallardir. Forsiy she'rlari alohida devonga jamlanmagan, ba'zilari turli majmualarda uchraydi. «Gul va Navro'z» — Jaloliddin Tabibning 1333-yilda yozilgan shu nomli forsiy dostonining turkiy talqini bo'lib, shahzoda Navro'z bilan go'zal Gulning sinovlarga to'la muhabbati haqida hikoya qiladi; ayrim o'zbek tadqiqotchilari bu dostonni Haydar Xorazmiy qalamiga mansub deb hisoblaydi.

Lutfiy eng avvalo g'azal va tuyuq — omonim so'zlarga qurilgan turkiy to'rtlik ustasi sifatida tanilgan. Uning she'rlari tili sodda va ohangdor, jonli so'zlashuv nutqiga yaqin; shoir xalq og'zaki ijodining timsol va maqollaridan keng foydalangan, ba'zi g'azallari xalq qo'shiqlariga aylangan. XV asrdayoq uning she'rlari Movarounnahr, Xuroson va Iroqda tarqalgan edi. Navoiy va Bobur uning maktabidan ko'p narsa o'rgangan, keyingi asrlar shoirlari uning g'azallariga muxammaslar bog'lagan; turk olimi Fuod Ko'prulu Lutfiyni usmonli shoirlar ham sevib o'qiganini qayd etgan.

Navoiyning ma'lumotiga ko'ra, Lutfiy 99 yil umr ko'rgan, Hirot yaqinidagi Dehikanor qishlog'idagi uyida vafot etgan va o'sha yerda dafn qilingan. Vafot yili manbalarda turlicha: o'zbek ma'lumotnomalarida 1465-yil, Ekmanda 1463-yil, Zaki Validiy To'g'on esa Abdulloh Kobuliyning «Tazkirat ut-tavorix» asariga tayanib 1492-yilni ko'rsatgan. Shoir haqidagi ilk maxsus tadqiqotni 1914-yilda Qozonda Zaki Validiy To'g'on nashr ettirgan. Lutfiy devoni Toshkent, Istanbul va Anqarada chop etilgan, she'rlari rus tiliga tarjima qilingan; Toshkent va Samarqanddagi ko'chalar uning nomi bilan ataladi.